Lipusz — kościół ewangelicki (obecnie Muzeum Gospodarstwa Wiejskiego)

Lipusz — po niemiecku Lippusch, po kaszubsku Lëpùsz — to kaszubska wieś nad Wdą, do 1920 roku w powiecie kościerskim, w rejencji gdańskiej prowincji Prusy Zachodnie. Dawny kościół ewangelicki stoi tu do dziś: murowany, bez patrona, w formach neogotyckich, z apsydą i schodkowym szczytem zachodnim. Od 2002 roku mieści Muzeum Gospodarstwa Wiejskiego. Do rejestru zabytków województwa pomorskiego wpisano go 14 marca 1986 roku pod numerem A-1112, z datą budowy 1865.

Pierwsza wzmianka o wsi, w formie „Lyndenpush”, pochodzi z 1398 roku i figuruje w wykazie danin duchowieństwa pomorskiego na rzecz papiestwa.

W 1663 roku sołectwo w Lipuszu otrzymał Adam Schalewin (wcześniej trzymał je Albrecht Schalewin, z nadania Gerharda Denhoffa), w 1666 roku młyn Albrecht Mnischek i Albrecht Kropidło, a w 1688 roku Konstancja ze Słuszków Denhoffowa sprzedała pusty dwór Matthiasowi Flissowi.

Ewangelicy mieszkali tu na długo przed budową kościoła. W 1702 roku archidiakon Szembek naliczył w parafii lipuskiej około czterystu katolików i czterdziestu „heretyków”. 10 grudnia 1762 roku starosta Nowowiejski przeznaczył miejsce po dawnym tartaku nad strugą z jeziora Lubiszewo pod papiernię dla małżonków Antona Andreasa i Elise Kronke: dostali 60 mórg, mieli włożyć 6000 florenów i płacić 280 florenów czynszu oraz ryzę papieru na zamek. Wizytacja generalna archidiakona Złockiego, przeprowadzona 16 marca 1766 roku, odnotowała 102 luteranów obojga płci i zaznaczyła, że w granicach parafii nie ma żadnego domu modlitwy innowierców; wśród katolików parafii naliczyła przy tym, obok 924 dorosłych, 139 chłopców i 148 dziewcząt. Od 1779 roku folwark z karczmą był w dzierżawie wieczystej Michaela Stolzenberga (35 włók magdeburskich, dziesięciu daników).

Kościoła ewangelickiego nie zbudowali tu sami mieszkańcy. Dwa razy wydawało się, że są u celu, i dwa razy sprawa upadła; dopiero na początku 1864 roku zarząd kościerskiego Towarzystwa Gustawa Adolfa wziął sprawę w swoje ręce. Plac pod kościół i cmentarz podarował Rempert, ówczesny właściciel Lipusza. Kamień węgielny położono 8 maja 1864 roku, a świątynię poświęcono 8 października tego samego roku; przez trzy lata przedtem nabożeństwa odprawiano co cztery tygodnie w sali szkolnej. W szczycie zachodnim zawisły najpierw dwa dzwony; wieżę poświęcono dopiero 16 maja 1884 roku.

Według Eitelfriedricha Maya zbiórkę pieniędzy na wieżę zaczął pastor Koch w 1871 roku, a pastor Lehmann z Kościerzyny prowadził ją dalej. Wieżę poświęcił Moritz Koch, wtedy superintendent w Tczewie. Wnętrze urządzono z darów.

Katolicy wznieśli nowy kościół pod wezwaniem świętego Michała Archanioła w latach 1866–1867, wkrótce po poświęceniu świątyni ewangelickiej. Jego poprzednikiem był kościół pod wezwaniem świętych Piotra i Pawła z 1746 roku, wokół którego skupiało się dotąd życie wsi.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Lippusch jako wieś chłopską z folwarkiem w dzierżawie wieczystej nad Wdą, z 12 gospodarstwami chłopskimi i 16 zagrodami chałupniczymi. Notował tu 55 budynków mieszkalnych i 664 mieszkańców, w tym 107 ewangelików i 557 katolików. We wsi stały katolicki kościół parafialny i ewangelicki kościół filialny parafii kościerskiej; podręcznik wymieniał też młyn zbożowy z tartakiem, trzy karczmy oraz szkołę ewangelicką i katolicką. Ewangelicy należeli do parafii w Kościerzynie; katolicy — do miejscowej parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny. Samodzielną parafię ewangelicką utworzono w 1869 roku, z miejscowości należących wcześniej do parafii w Kościerzynie. Eitelfriedrich May pisze w artykule z 1949 roku, że pierwszym pastorem powołano w 1868 roku dr. Moritza Kocha, urodzonego w 1843 roku w Tapiawie.

Zachowane księgi metrykalne parafii ewangelickiej, przechowywane w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie, obejmują chrzty z lat 1869–1944, śluby 1869–1940 i pogrzeby 1869–1943. Eitelfriedrich May pisze, że początkowo w Lipuszu nie było plebanii. Za pieniądze przyznane przez Naczelną Radę Kościelną kupiono gospodarstwo chłopskie i pod kierunkiem pastora Kocha przebudowano je na plebanię.

W okolicy z przewagą katolicką ewangelicy byli mniejszością. Według Eitelfriedricha Maya do parafii przy jej założeniu należało 45 kaszubskich wsi rozrzuconych na obszarze trzech mil kwadratowych. Mieszkało w nich wtedy niespełna 300 ewangelików, a w samym Lipuszu tylko 50. Słownik geograficzny naliczył we wsi 557 katolików i 107 ewangelików przy 55 domach i obszarze 8334 mórg; odnotował też, że działały tu dwie szkoły, katolicka i luterska. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał w Lipuszu 632 mieszkańców — 295 mężczyzn i 337 kobiet — w tym 106 ewangelików, 520 katolików i 6 Żydów, przy 67 domach mieszkalnych. J. Heise, sporządzając w 1884 roku inwentarz zabytków, naliczył w powiecie kościerskim pięć kościołów ewangelickich, ale żadnego z nich nie wymienił z nazwy ani nie opisał — Lipusz nie pojawia się w jego pracy w ogóle.

W lutym 1884 roku konsystorz ogłosił w „Amtliche Mitteilungen” (nr 1, s. 7), że probostwo w Lipuszu, bez patrona, zwolniło się po powołaniu pastora Sachszego do Dzierzgonia (Christburg). Dawało około 1225 marek dochodu bez mieszkania i około 1347 marek z mieszkaniem, a o dopłatę wystąpiono; parafia liczyła około 500 dusz i miała jedną szkołę z jednym nauczycielem. Pastora miała wybrać gmina spośród trzech kandydatów przedstawionych przez konsystorz, zgodnie z matrykułą kościelną zatwierdzoną przez rejencję gdańską 5 maja 1874 roku. W styczniu 1886 roku (nr 1, s. 11) konsystorz ogłosił probostwo ponownie, bo dotychczasowy duchowny został powołany gdzie indziej; minister zgodził się wtedy na dopłaty do najniższego dochodu 2100 marek rocznie.

Harnoch, opisując stan z około 1890 roku, podaje już Lipusz jako osobne probostwo — z uwagą, że posadę trudno obsadzić — i liczy w nim 450 dusz oraz rocznie 26 chrztów, 10 konfirmowanych, jeden ślub, 250 komunikantów i 13 pogrzebów. Od 28 maja do 9 czerwca 1890 roku synod starogardzko-kościerski przeszedł wizytację generalną pod kierunkiem generalnego superintendenta Taubego. Komisja była w Lipuszu w Boże Ciało i widziała, jak procesja przechodziła obok ewangelickiej plebanii. Na wieczornym nabożeństwie radca konsystorski Koch spotkał się tu znowu z gminą, którą opuścił siedemnaście lat wcześniej; berliński „Reichsbote” nazwał to „ein bewegtes und bewegendes Wiedersehen”, czyli wzruszonym i wzruszającym ponownym spotkaniem. Nabożeństwa odprawiano po niemiecku, a cmentarze parafii leżały w Lipuszu i Dziemianach.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 438 ewangelików; nie miała patrona, a pastorem był od 1894 roku Emil Vierhuff.

Przetrwał też cmentarz ewangelicki z drugiej połowy XIX wieku, oddalony mniej więcej o kilometr na południowy wschód od kościoła i ujęty w ewidencji zabytków. Po 1945 roku, wraz z odejściem ludności niemieckiej, kościół utracił funkcje kultowe. Eitelfriedrich May pisał w 1949 roku, że kościół służył wtedy nabożeństwom katolickim.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Franz Schultz wymienia Lipusz wśród miejscowości, którym książęta pomorscy nadawali prawo niemieckie, i datuje tamtejszy zapis na około 1247 rok, przytaczając z niego klauzulę „Si qui Theutonici habitabunt” — jeśliby mieszkali tam Niemcy. Schultz podaje tę wzmiankę w przypisie obejmującym całe Pomorze Gdańskie, bez wskazania powiatu, a z Lipuszem łączy ją tylko brzmienie nazwy. Rok budowy podaje się także jako 1865 — tak datuje kościół rejestr zabytków. Piąty tom Słownika geograficznego, wydany w 1884 roku, opisuje kościół lipuski wciąż jako luterską filię Kościerzyny. Jako filię Kościerzyny przedstawia go także urzędowy podręcznik topograficzno-statystyczny rejencji gdańskiej wydany w 1869 roku, który notuje w Lipuszu katolicki kościół parafialny i ewangelicki kościół filialny, należący do ewangelickiej parafii w Kościerzynie.

Zestawienie parafii protestanckich Prus Zachodnich według dat powstania, podane przez Benedykta Reszkę, wskazuje jako rok utworzenia parafii 1868. Stefan Ramułt w „Statystyce ludności kaszubskiej” (1899, s. 136), według stanu z 31 grudnia 1892 roku, podaje dla Lipusza razem z przyległymi osadami 647 mieszkańców, w tym 32 Kaszubów ewangelików i 187 Niemców ewangelików. Pruski spis z 1885 roku podaje 106 ewangelików na 632 mieszkańców.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 289 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 500 dusz. Eitelfriedrich May pisze o 589 duszach w 1913 roku. Pastorem był wtedy, od 1901 roku, Karl Warmbier, urodzony w 1865 roku. Eitelfriedrich May pisze, że w latach 1920–1939 kościołem zarządzał z Kościerzyny do 1930 roku pastor Harder, a potem pastor Glahn. W niektóre niedziele odprawiano w nim nabożeństwa. W październiku 1934 roku „Aufwärts”, omawiając ubytek ewangelików w okręgu kościelnym Kościerzyny, podał, że z 589 dusz, jakie parafia liczyła w 1913 roku, po 1918 roku wyjechały do Niemiec 554 osoby, a dla pozostałych 35 nie można już było utrzymać pastora.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johannes Carl Andreas Sachsse (1874), Emil Theodor Carl Vierhuff (1894), Karl Friedrich Wilhelm Warmbier (1901). Bez podanego roku: Hans Ludwig August Hankwitz.

Źródła: Agathon Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasło Lippusch (odczyt ze skanu); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. V, hasło „Lipusz”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Berent, s. 40, pozycja 49; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, przypis na s. 101; Benedykt Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, Borowy Młyn — Rumia 2008; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Kreise Karthaus, Berent und Neustadt”, Danzig 1884, s. 37; rejestr zabytków województwa pomorskiego (Narodowy Instytut Dziedzictwa), stan na 30 czerwca 2026; wojewódzka ewidencja zabytków; hasło encyklopedyczne „Muzeum Gospodarstwa Wiejskiego w Lipuszu”; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 327, 398; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 91 (2009), księga G63 (1766); R. Rose, „Die Kirchenbücher der evangelischen Kirchen Ost- und West-Preussens”, Papiermühle 1909; „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Danzig”, Danzig 1869, cz. 1, s. 16; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 września 1921 roku), powiat kościerski; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 49; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 16, pozycja 150; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 88–89, 114–115; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 3, s. 712; t. 6, s. 1538; t. 7, s. 1883, 1922; Eitelfriedrich May, „Die evangelische Kirche in Lippusch, Kreis Berent”, „Berenter Kreisbote” nr 8 (2006), s. 13–15; „Der Reichsbote” (Berlin), 1 lipca 1890 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Aufwärts”, 5 października 1934 roku, s. 2 (obraz strony: Universitäts- und Landesbibliothek Münster, Deutsches Zeitungsportal); „Amtliche Mitteilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1884, nr 1, s. 7 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); „Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1886, nr 1, s. 11 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); S. Ramułt, „Statystyka ludności kaszubskiej”, Kraków 1899, s. 136.