Lisewiec — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Lisewcu służył tutejszej wspólnocie protestanckiej. Ewidencja prowadzi go jako obiekt o powierzchni 0,13 hektara, położony około dwóch kilometrów na południowy zachód od wsi. Po 1945 roku ludność ewangelicka ustąpiła, a nekropolię porzucono. Według „Dziennika Bałtyckiego” groby ewangelików przy drodze Lisewiec–Warcz rozgrabiono. Droga ta biegnie po przeciwnej stronie wsi niż punkt wskazany w ewidencji; w źródłach nie znaleziono rozstrzygnięcia, czy chodzi o ten sam cmentarz.

Dziś cmentarz jest nieczynny i ujęty w ewidencji zabytków.

Karta cmentarza z września 1986 roku ocenia go słowami: „Zły, zdewastowany, zachowane nieliczne groby oraz dwie płyty nagrobne”. Leżał on wtedy na terenie zadrzewionym, po wschodniej stronie drogi gruntowej do Domachowa, a granicę południową wyznaczała przecinka leśna pod linią wysokiego napięcia. Zachowało się osiem mogił ziemnych, sześć lip, w tym okaz o średnicy stu pięciu centymetrów, a podłoże było całe zarośnięte bluszczem.

W 1986 roku najstarszym nagrobkiem była piaskowcowa płyta Emilii Steffens z domu Marklowskiej, zmarłej 5 listopada 1875 roku.

Lisewiec (po niemiecku Lissau) to wieś na Wyżynie Gdańskiej, przed 1945 rokiem w powiecie gdańskim wyżynnym (Kreis Danziger Höhe) — do 1920 roku w Prusach Zachodnich, w latach 1920–1939 w Wolnym Mieście Gdańsku, w latach 1939–1945 w Rzeszy. Wzmiankowano ją w 1284 roku jako nadanie rycerskie księcia Mściwoja II.

W osiemnastym wieku właściciele wsi, rodzina Linde (albo Lindau), utrzymywali dworską kaplicę domową. Według pruskich ksiąg hipotecznych Lisewiec należał do Zofii Goetzendorf-Grabowskiej z domu von der Linde, potem do jej synów Jana, Michała, Józefa i Andrzeja, od 1777 roku do samego Andrzeja, od 1796 roku do Richarda Cowle’a, od 1797 roku do Johanna Josepha von Malotki, od 1801 roku do barona Franza Augusta von der Goltza, a od 1805 roku do Adelgundy Juliany z domu von der Goltz, zamężnej Grundtmann.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje we wsi 75 mieszkańców: 25 luteranów i 50 katolików, z przypisaniem do parafii luterańskiej w Lublewie Gdańskim. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Lissau 13 budynków mieszkalnych i 126 mieszkańców, w tym 81 ewangelików i 45 katolików. W 1880 roku mieszkało tu 49 katolików i 81 ewangelików w 15 gospodarstwach, a w 1899 roku 102 osoby: 29 katolików kaszubskich, 2 polskich i 6 niemieckich oraz 65 ewangelików niemieckich. W spisie z 1 grudnia 1885 roku Lissau figuruje jako obszar dworski (powiat gdański wyżynny, pozycja 73), liczący 117 mieszkańców: 75 ewangelików i 42 katolików. W tym spisie katolików przypisano do parafii w Pręgowie (Nieder Prangenau). Agathon Harnoch w 1890 roku wymienia Lissau wśród miejscowości szkolnych parafii w Lublewie Gdańskim; parafia liczyła wtedy 2846 dusz.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Lublewo Gdańskie (Löblau) i podaje tu 54 ewangelików w obszarze dworskim.

Źródła: wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 XII 1885); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ostpreußen und Westpreußen”, Neidenburg 1890, s. 392; „Groby ewangelików przy drodze Lisewiec–Warcz zostały rozgrabione”, „Dziennik Bałtycki”, dziennikbaltycki.pl; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 204–205, nr 98; karta cmentarza w Lisewcu, oprac. G. Olszewska-Hellmann, Gdańsk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 1456 (s. 156); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 48, pozycja 175; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 20.