Lisewo — cmentarz ewangelicki

W Lisewie znajduje się cmentarz ewangelicki bez kaplicy; w źródłach nie znaleziono daty jego założenia, wiadomości o losach po 1945 roku ani o dzisiejszym stanie.

Lisewo, po niemiecku Lissau, leżało w powiecie człuchowskim, nad Brdą — tam, gdzie rzeka wypływa z jeziora Szczytno — trzy czwarte mili od traktu z Człuchowa do Białego Boru. Wieś należała kolejno do trzech prowincji: Prusy Zachodnie do przełomu 1919 i 1920 roku, Marchia Graniczna Poznań–Prusy Zachodnie w latach 1920–1938, a od 1 października 1938 roku prowincja Pomorze.

W źródłach nie znaleziono kościoła we wsi. Wieś należała do gminy kościoła filialnego w Szczytnie, razem ze Szczytnem, Płaszczycą, Zawadą, Pakotulskiem, Pawłówkiem i Pokrzywnicą. Była to świątynia katolicka, którą w 1617 roku arcybiskup Wawrzyniec Gembicki przyłączył do Przechlewa, skąd proboszcz przyjeżdżał z nabożeństwem co trzecią albo co czwartą niedzielę.

W wykazie wasali z 1774 roku Lisewo figuruje wśród majątków, które 44-letni Jakub Lipiński, były pisarz grodzki, trzymał w dzierżawie od swojego małoletniego pasierba Feliksa Ludwika Golańskiego.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej notował w Lissau 14 domów mieszkalnych i 150 mieszkańców, w tym 92 ewangelików i 58 katolików. W tym samym podręczniku zapisano, że dzieci należały do okręgu szkolnego Ziethen. Słownik geograficzny notuje, że ludność była tu „oddawna niemiecka”, i podaje te same liczby mieszkańców, domów i wyznań, a ponadto 36 budynków ogółem i areał 3022 morgów.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, w którym wieś zapisano w formie „Lissa”, wykazał tu 176 mieszkańców — 83 mężczyzn i 93 kobiety — w tym 102 ewangelików i 74 katolików, w czternastu domach mieszkalnych i dwudziestu dziewięciu gospodarstwach domowych.

Katolików z Lisewa spis z 1885 roku zapisuje przy przechlewskiej parafii świętej Anny. W tym samym spisie ewangelików przypisano do parafii w Człuchowie. W wykazie miejscowości szkolnych parafii człuchowskiej u Harnocha Lisewo figuruje wśród jej wsi; tymczasem Słownik geograficzny podaje przy tym haśle parafię ewangelicką w Sąpolnie. W źródłach nie znaleziono rozstrzygnięcia tej rozbieżności.

W 1893 roku, według Benedykta Reszki, powstała ewangelicka parafia w Przechlewie; pierwszy jej zarządca, pastor Paul Hartwig, urzędował od 1889 roku. W spisie ksiąg metrykalnych podano, że tamtejsze księgi chrztów i ślubów prowadzono od 1829 roku, przed utworzeniem parafii, księgę konfirmacji od 1889, a wykaz komunikantów od 1892 roku. W źródłach nie znaleziono, czy i kiedy wieś przeszła do parafii ewangelickiej w Przechlewie.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Przechlewo (Prechlau) i podaje tu 69 ewangelików.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, hasło Lissau; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 160, poz. 50); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890 (parafia Schlochau); M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, hasło Prechlau; B. Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, Borowy Młyn — Rumia 2008, s. 25–26; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 371 (s. 16); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 138–139; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82.