Lisewo Kaszubskie — cmentarz ewangelicki

Lisewo — po niemiecku Lissow, a na mapie Lubinusa z 1618 roku Lißen — leżało do 1945 roku w powiecie lęborskim (Kreis Lauenburg in Pommern), w rejencji koszalińskiej i prowincji Pomorze. Pierwsza wzmianka pochodzi z około 1404 roku: niejaki Dargumir Bartusch z Lisewa stawał jako poręczyciel przed sądem ziemskim w Lęborku, a w 1437 roku wieś figuruje jako polskie dobro czynszowo-lenne, płacące rocznie jedną markę. Było to gniazdo rodowe rodziny Lissow, zwanej też Lysowskimi, choć w zachowanych matrykułach jej członkowie figurują jako posiadacze sąsiednich dóbr.

W 1608 roku Lisewo połączono z sąsiednim Enzow w jeden okręg Lissow-Enzow; w 1628 roku liczono je do wolnych dóbr urzędu lęborskiego, z pięcioma i pół włóki, dwoma zagrodnikami i pasterzem.

Zapis wizytacyjny parafii Żarnowiec wymienia tutejsze wsie po kolei i przy każdej odnotowuje, kto płaci dziesięcinę, a kto nie — powodem odmowy bywa zmiana wyznania. W Lisewie stał dwór szlachcica ewangelika, który, jak zapisano, nie płacił proboszczowi nic, podobnie jak jego poddani. Opis ziemi lęborskiej, sporządzony w maju 1658 roku przez komisarza Wedigego von Bonina i ogłoszony przez Cramera, prowadzi Lißow wśród wsi parafii w Salinie (Saulin), razem z Tadzinem, Mierzynem, Słuszewem i Rybienkiem. Później wieś przeszła do parafii w Gniewinie w diecezji Lauenburg in Pommern — Ernst Müller na stronie 252 wymienia ją w wykazie wsi tej parafii.

Zestawienie z 1784 roku wymienia tu jeden folwark, dwóch zagrodników, a na polach wsi drugie gospodarstwo z dwiema chatami, zapisane w druku jako Rostkow, razem siedem dymów, młody las oraz staw karpiowy i karasiowy; właścicielem był baron Johann Georg Bernhard von Weydenberg. Lisewo leżało trzy mile na północny wschód od Lęborka, na wzniesieniu przy granicy z Prusami Zachodnimi, i należało do parafii w Gniewinie (Gnewin).

W latach siedemdziesiątych dziewiętnastego wieku siedzibę dworską przeniesiono ze Starego do Nowego Lisewa. Franz Schultz opisał ją na początku dwudziestego wieku jako obszar dworski o 540 hektarach i 112 mieszkańcach w okręgu urzędowym Gniewino. Od 24 listopada 1902 roku wieś miała własny przystanek na kolejce dojazdowej z Wejherowa, opisanej przez Franza Schultza. W grudniu 1907 roku wieś strawił wielki pożar.

Własnego kościoła ani kaplicy wieś nie miała; przynależność parafialna Lisewa zmieniała się. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku, na stronie 193, pod pozycją 119, parafią ewangelicką Lisewa jest Gniewino i tam też mieściły się urząd stanu cywilnego oraz okręg urzędowy. Katolicy podlegali parafii w Lęborku; kościół pomocniczy w Wierzchucinie stanął w 1904 roku. W tym samym spisie naliczono 110 mieszkańców, w tym 77 ewangelików i 33 katolików, przy czym wieś dzieliła się wtedy na Stare Lisewo (3 domy, 35 osób) i Nowe Lisewo (5 domów, 75 osób).

Liczba mieszkańców wynosiła 25 w 1818 roku, 118 w 1867 i 224 w 1925.

W 1945 roku wieś przeszła pod administrację polską, ludność niemiecką wysiedlono, a nazwę spolszczono na Lisewo. Po wspólnocie ewangelickiej został cmentarz: leży poza wsią, około półtora kilometra na północ, po wschodniej stronie drogi gruntowej do Kostkowa, i zajmuje czternaście arów. Schultz wspomina nadto, że na leśnym wzgórzu przy granicy Lisewa i Enzow znajdowało się niegdyś miejsce pochówku rodziny von Thadden — czy chodzi o ten sam obiekt, ze źródeł nie wynika.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Metryka tego przekazu nie jest pewna: nagłówek wskazuje wizytację biskupa Hieronima Rozrażewskiego z 9–11 lipca 1596 roku, ale przypis wydawcy odsyła do kodeksu pelplińskiego z wizytacją biskupa Mikołaja Alberta Gniewosza z 1649 roku.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Cmentarz ewangelicki — Lisewo, Lapidaria; F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, 1912, s. 388–389; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 377; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, s. 252; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae (wizytacja parafii Żarnowiec, 9–11 VII 1596), s. 89–90; Gemeindelexikon für die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, Kreis Lauenburg, strony 192–193, pozycja 119; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1074.