Lisewo Malborskie — cmentarz ewangelicki

Dawny cmentarz ewangelicki w Lisewie Malborskim leżał przy ulicy noszącej nazwę 10-tego Marca, w pisowni przyjętej za ewidencją, na działce 118/1. Wojewódzka i gminna ewidencja zabytków wymienia przy tej samej ulicy dwa osobne cmentarze. Pod pozycją 75 zapisano cmentarz rzymskokatolicki, przykościelny, obok domu numer 42, na działce 151. Pod pozycją 76 — ten ewangelicki. Ewangelickiego cmentarza nie ma. Ewidencja odnotowuje go jako nieistniejący i nie przytacza nazwisk pochowanych; jedynym śladem po nim są relikty zieleni. W źródłach nie znaleziono, której parceli w terenie odpowiada działka 118/1.

Lisewo Malborskie, po niemiecku Liessau, leżało na Żuławach w ówczesnym powiecie malborskim, na prawym brzegu Wisły naprzeciw Tczewa — o jedną trzecią mili od tego miasta, a o dwie i pół mili od Malborka. Pierwszy znany przywilej wystawił wsi w 1317 roku wielki mistrz Karol z Trewiru: osadnicy płacili po półtorej grzywny czynszu od włóki, dostali jedną włókę wolną na utrzymanie przewozu przez Wisłę oraz prawo małego rybołówstwa. Agathon Harnoch przypisuje ten przywilej z 1317 roku Wernerowi von Orseln.

W 1870 roku powstała tu wielka cukrownia akcyjna, pierwsza w Prusach Zachodnich.

Niemieccy mieszkańcy wsi sprzyjali luteranizmowi. Słownik geograficzny podaje, że pierwszy pastor luterański, Jerzy Bühle, przybył tu w 1600 roku; Harnoch datuje ewangelickie nabożeństwa i wzmianki o tutejszym duchownym od 1605 roku. Abraham Hartwich podaje, że 12 września 1605 roku pastor z Lisewa udzielił ślubu burmistrzowi Tczewa Abrahamowi Henselowi w kościele świętego Jerzego pod Tczewem, bo tczewianie nie mieli wówczas stałego pastora z powodu prześladowań albo ich duchownego nie było akurat na miejscu.

Według Abrahama Hartwicha (1723) po Jerzym Bühlem gmina w Lisewie Malborskim, po niemiecku Liessau, do pierwszej wojny szwedzkiej nie mogła utrzymywać duchownego; w 1632 roku powołano Piotra Clausewitza ze Śląska, w 1635 roku przeniesionego do Lublewa, w 1636 roku Jana Bornemanna z Kętrzyna, który w 1637 roku musiał ustąpić przed prześladowaniami, a 4 lutego 1649 roku — Michała Dau, zwanego Rorinusem, dotąd rektora w Tczewie.

Według Hartwicha w 1686 roku powołano do Lisewa Wawrzyńca Albinusa, wygnanego wcześniej z pomorskiej miejscowości zapisanej jako „Pólnau”, który 10 października 1697 roku z powodu choroby złożył urząd; po krótkim pobycie Samuela Schrödera z Malborka i Christopha Jacobiego, w 1699 roku przeniesionego do Nowego Stawu, w 1700 roku przyszedł Fryderyk Müller z Węgorzewa, w 1710 roku powołany do Starej Kościelnicy, a po nim N. Liebmann, dawny rektor w Nowym Stawie.

Katolickie protokoły wizytacyjne, które omówił Jan Wiśniewski, pokazują tę gminę z drugiej strony. W 1647 roku innowiercy w Lisewie — tak nazywa ich protokół — mieli duchownego, dom modlitwy i nauczyciela, który uczył dzieci, a w 1700 roku protokół, nie wymieniając luteranów wprost, odnotował opłaty, jakie akatolicy wnosili za zgodę księdza na chrzest, ślub i pogrzeb w swoim domu modlitwy. Autor podaje też, powołując się na akta wizytacji z lat 1749–1756, że predykant luterański mieszkał w katolickiej plebanii naprzeciw kościoła i urządził w niej oratorium, a biskup przestrzegał przed przejęciem kościoła na luterańskie nabożeństwa.

Księga parafii z Lisewa zawiera spis tutejszych pastorów z XVIII wieku, sporządzony, jak zaznaczono, na tyle, na ile udało się o nich dowiedzieć. Wymienia Becka, Hackera, który przeszedł do Starej Kościelnicy (Alt Münsterberg), i Wunscha, który odszedł do Neukirch, potem do Malborka, a w końcu do Lichnów (Gr. Lichtenau), gdzie zmarł. Nathanael Peters, urodzony w Lichtfelde, zmarł w Lisewie, a Daniel Conrad Troje z Malborka przeszedł do Pogorzałej Wsi (Wernersdorf), a stamtąd do Kończewic (Kunzendorf). Jego brat Johann Michael Erdmann Troje był pastorem w Lisewie od 1786 do 1803 roku; według spisu urodził się 11 czerwca 1760 roku w Malborku jako syn tamtejszego konrektora i kantora, studiował w Królewcu i zmarł w Lisewie 30 sierpnia 1803 roku. Johann Gotthilf Tolkemit z Elbląga, wcześniej pastor w Lentzen na Wysoczyźnie Elbląskiej, został powołany do Lisewa w 1804 roku.

Latem 1806 roku spłonęły kościół i plebania, a z nimi wszystko, co należało do kościoła; Tolkemit przeszedł potem do Starogardu (Pr. Stargardt), a stamtąd do Milejewa (Trunz). Z powodu francuskich niepokojów jesienią 1806 roku gmina pozostała bez pastora aż do 1809 roku, kiedy za zgodą rejencji połączyła się z Borętami, choć opowiedziała się za tym już w 1808 roku. 1 czerwca 1808 roku Wiebe zapisał w Borętach, że z całej registratury kościelnej Lisewa otrzymał tylko tę księgę kościelną i reces kościelny, bo wszystko miało podobno przepaść w pożarze w 1806 roku. 23 lipca 1809 roku, w 8. niedzielę po Trójcy Świętej, odbyło się wprowadzenie, na którym kazanie wygłosił superintendent Heinel.

Lisewo miało własnego duchownego ewangelickiego do 1809 roku, kiedy tutejszą parafię połączono z Borętami i Palczewem; duchownym połączonych gmin został wtedy David Wiebe. Parafia obejmowała Boręty, Palczewo i Lisewo wraz z Belpiner Kufenteich, liczyła 537 dusz i miała trzy cmentarze; Harnoch odnotowuje w niej także kilku mennonitów i baptystów, a nabożeństwo odprawiano co trzecią niedzielę w Palczewie.

Kościół w Borętach postawiono w 1771 roku, a w 1842 roku zastąpiła go świątynia ryglowa — rejestr zabytków wymienia ją jako dawny kościół ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki, pod wezwaniem świętej Katarzyny.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 334 mieszkańców: 164 luteranów i 170 katolików, przy parafii luterańskiej w Borętach (Barend). W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Liessau jako wieś na prawie chełmińskim. Notował tu 61 budynków mieszkalnych i 539 mieszkańców, w tym 163 ewangelików i 376 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Borętach; katolicy — do miejscowej parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył w Lisewie 793 mieszkańców, wśród nich 514 katolików i 279 ewangelików; w rubryce parafii ewangelickiej stoi Barendt, czyli Boręty.

Katolicy mieli własny kościół na miejscu — świątynię świętego Mikołaja z połowy XIV wieku, przebudowaną w 1819 roku, wpisaną do rejestru zabytków województwa pomorskiego pod numerem A-131 dnia 4 grudnia 1959 roku; Harnoch wymienia kościoły katolickie w Borętach i w Lisewie.

🟡 Źródła nie zgadzają się w trzech szczegółach. Według jednego ze źródeł przywilej z 1317 roku wystawił wielki mistrz Karol z Trewiru, według Harnocha — Werner von Orseln. Spis pastorów w księdze parafii z Lisewa podaje, że Nathanael Peters był tu pastorem w latach 1768–1784, a Daniel Conrad Troje do 1786 roku; spis pastorów w księdze parafii w Borętach nazywa pierwszego Petersenem i podaje lata 1769–1783 oraz 1783–1788.

Według spisu z Lisewa Beck zmarł w Lisewie („ist daselbst gestorben”), według spisu z Borętów — w Malborku („starb in Marienburg”).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Boręty (Barendt) i podaje tu 293 ewangelików (razem z przyległymi osadami).

Źródła: A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 243; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau, powiat malborski, strona 13 druku, pozycja 68; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasło Barendt und Palschau; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. V, hasło Lisewo (Liessau), powiat malborski; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 36, nr 74; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 178; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 242; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 150, pozycja 72; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 34; J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” XVIII, 2017, s. 51; Księga parafii ewangelickiej w Lisewie (Liessau) ze spisem pastorów z XVIII wieku i zapiską Wiebego z 1808 roku („Sonstige Verzeichnisse ca. 1750–1806”), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/6654 (Archion 22754); Spis pastorów połączonej parafii Boręty (Barendt), Palczewo i Lisewo („Sonstige Verzeichnisse 1630–1905”), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/6588 (Archion 22115).