Łoża — cmentarz ewangelicki

Po ewangelickiej społeczności Łoży, do 1945 roku Loosen, został cmentarz. W karcie cmentarza z 30 września 1992 roku opisano jego ówczesny stan; nowszego opisu źródła nie podają, a dostępny wyciąg z ewidencji zabytków obejmuje z gminy Czarne tylko samo miasto.

Łoża leży w gminie Czarne w powiecie człuchowskim, w okolicy lesistej, przy dawnym trakcie z Debrzna przez Czarne. Najstarszą wiadomość o niej zapisano w 1360 roku: wielki mistrz krzyżacki Winrych von Kniprode nadał wówczas na dziedziczną własność czterdzieści cztery włóki we wsi zwanej w dokumentach Bircholz albo Lozen. Dawniej była prywatną wsią szlachecką w województwie pomorskim Rzeczypospolitej, na obszarze starostwa człuchowskiego; po pierwszym rozbiorze w 1772 roku znalazła się w pruskim powiecie człuchowskim. Przynależność prowincjonalna zmieniała się potem dwukrotnie: Prusy Zachodnie do lat 1919–1920, następnie Marchia Graniczna Poznań–Prusy Zachodnie, a od 1 października 1938 roku Pomorze.

Wieś miała własny urząd stanu cywilnego i własny okręg urzędowy, a sąsiadowała z Olszanowem i Czarnem.

Zbór luterański powstał tu w szesnastym wieku. Ksiądz Panske wylicza Łożę wśród siedemnastu dóbr szlacheckich starostwa człuchowskiego, na których za rządów Latalskich zakładano zbory — jak pisze — „na świeżym korzeniu”; dat ani nazwisk duchownych nie podaje. Daty i nazwiska przynosi natomiast wykaz duchownych ordynowanych przez prepozytów słupskich, zachowany w rękopisie od 1574 roku, z którego wyciąg ogłosił w 1905 roku Hermann Freytag: 13 lutego 1586 roku ordynowano Jakuba Tulichiusa z Koszalina dla kościołów w Krummensee i Loosen, czyli w Krzemieniewie i Łoży, a 3 kwietnia 1589 roku dla tych samych kościołów Johanna Bornego.

Ten sam autor wymienia wśród świadków aktu, którym starosta Stanisław Latalski powołał luterańskiego duchownego Jana Elharda na proboszcza Człuchowa, Mathäusa de Sylva, czyli vom Walde, dziedzica Łoży, i przyjmuje, że świadkowie ci należeli do ewangelickiej szlachty okolicy.

W wykazie wasali z 1774 roku Łoża i Wyczechy figurują jako dobra 70-letniego Franza von Manteuffla, mieszkającego w Człuchowie u córki; jego synowie byli oficerami: Karl (40 lat), kapitan w stanie spoczynku, dzierżawił tak zwane domy Cartenów pod Gdańskiem, August (29 lat) był porucznikiem we Frankfurcie, Ludwig (24 lata) — w Głogowie, a Franz (30 lat) był dziedzicem Olszanowa.

Łoża była niemal w całości ewangelicka: w spisach katolików notowano tu po trzech. W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej notował w Loosen 30 domów mieszkalnych i 320 mieszkańców, w tym 317 ewangelików i trzech katolików. Ewangelicy należeli do parafii Elsenau; katolicy — do parafii w Czarnem; miejscowość miała własny okręg szkolny. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku podaje wieś w dwóch wierszach, bo powiat dzielił się na gminy wiejskie i obwody dworskie. Gmina wiejska — strona 160, pozycja 52 — liczyła 220 mieszkańców w dwudziestu czterech domach: 217 ewangelików i trzech katolików. Obwód dworski — strony 164 i 165, pozycja 117 — liczył 123 osoby w ośmiu domach, wszystkie wyznania ewangelickiego; należał do niego folwark Grünhof z jednym domem i dwunastoma mieszkańcami. W obu wierszach parafią ewangelicką jest Olszanowo, po niemiecku Elsenau, a katolicką Czarne.

Agathon Harnoch wymienia Łożę wśród miejsc szkolnych parafii olszanowskiej.

Słownik geograficzny liczy wieś i dobra — jak sam pisze — „pospół”: 317 ewangelików i trzech katolików w trzydziestu domach przy siedemdziesięciu pięciu budynkach. Wykaz gmin, choć liczy oba wiersze osobno, daje razem 340 ewangelików i trzech katolików w trzydziestu dwóch domach. Słownik podaje te same liczby co urzędowy podręcznik z 1868 roku. Słownik wylicza też powierzchnie osobno: wieś włościańska 934 morgi, dobra 2868 mórg, czyli wraz z folwarkiem Grünhof 474 hektary roli ornej, 14 hektarów łąk, 10 hektarów pastwisk, 364 hektary lasu i 17 hektarów nieużytków — ogółem 881 hektarów. Dziedziczką dóbr była Charlota Rieck.

W 1617 roku arcybiskup Gembicki umieścił kościół w Łoży w spisie świątyń nowo utworzonego dekanatu czarnieńskiego, liczącego wówczas dziewiętnaście kościołów. Spośród pięciu kościołów katolickich, które parafia czarnieńska utraciła — obok Domysławia, Falkenwaldu, Gockowów i Ruthenbergu — kościół w Łoży przetrwał najdłużej.

Ksiądz Jakub Fankidejski, który nazywa wieś Łozą, zostawił pełny opis tutejszego kościoła filialnego pod wezwaniem świętego Franciszka. Był to budynek w pruski mur, kryty deskami; oprócz małego sygnarka jeden dzwon wisiał w wieży, a w ołtarzu stała rzeźbiona figura Ukrzyżowanego, po bokach dwa obrazy — Matki Bożej Bolesnej i świętego Jana. Proboszcz miał w Łoży dwie włóki roli i pobierał dziesięcinę po dwa korce żyta, a na utrzymanie samej świątyni zapisane były dwa morgi. Dawniej tacę dostarczały też sąsiednie Ruthenberg i Gilgenfeld, „ale w Gilgenfeldzie luterscy mieszkańcy zbór sobie wystawili i nie chcieli dlatego nic płacić”.

Kościół był filią Czarnego: dziekan stamtąd przyjeżdżał z nabożeństwem co trzecią niedzielę aż do 1830 roku. Potem nabożeństw zaprzestano, bo budynek podupadł — najbardziej z winy ówczesnego patrona nazwiskiem Rick (w Słowniku: Rieck), który z uporu nie chciał się przyczynić do naprawy. W 1837 roku zawaliła się jedna ściana i całą świątynię rozebrano; włóki plebańskie już wcześniej wydano w wieczystą dzierżawę. Słownik geograficzny, streszczając to samo hasło Fankidejskiego, podaje zamiast dwóch korcy żyta dwie kopy. Harnoch, piszący około 1890 roku, notuje krótko, że katolicki kościół w Łoży „przed czterdziestu laty zaginął”. Nazwisko patrona powraca w Słowniku przy dziewiętnastowiecznej dziedziczce Łoży.

Karta cmentarza z 30 września 1992 roku ocenia jego stan słowami: „nagrobki zniszczone, drzewostan w pełni zachowany”. Cmentarz leżał w północnej części wsi, a prowadziła do niego aleja klonowa; z muru ogrodzeniowego pozostały wtedy jedynie fundamenty, a spośród nagrobków zachował się jeden wolno stojący — najstarszy pochodził z 1895 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Raciniewo (Ruthenberg) i podaje tu 147 ewangelików i 148 w obszarze dworskim.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 160, pozycja 52 oraz s. 164–165, pozycja 117); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, hasła Łoza i Czarne; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 334–336; ks. P. Panske, „Chojnice i Człuchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji”, Toruń 1925, s. 22; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 496; wyciąg z wojewódzkiej i gminnych ewidencji zabytków województwa pomorskiego; karta cmentarza w Łoży, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 555 (s. 22); H. Freytag, „Die Reformation in der Starostei Schlochau”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 48, Danzig 1905, s. 74–75; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 138–139; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79.