Łoza — dawny kościół ewangelicki

Kościół w Łozie, po niemiecku Losendorf, wzniesiono w latach 1876–1878 jako ewangelicki; dziś jest rzymskokatolickim kościołem filialnym pod wezwaniem świętej Jadwigi Królowej. Budowla jest neogotycka, ceglana, ze smukłą wieżą i trzema dzwonami; zachodni portal ma potrójne wejście, a po bokach wieży i przy apsydzie wzniesiono przybudówki. Organy miały w 1890 roku siedem głosów, a obraz ołtarzowy z pokłonem pasterzy podarował cesarz Wilhelm I. Trzy barwne okna w sklepionej apsydzie ufundował radca konsystorza w Kwidzynie Siedtke, który niedługo potem zmarł, a jeszcze na łożu śmierci przeznaczył na budowę 900 marek. Obiekt wpisano do rejestru zabytków województwa pomorskiego pod numerem A-1392 (dawny numer elbląski 279/93) decyzją z 30 czerwca 1993 roku.

Sama wieś, wzmiankowana w 1409 roku jako Losindorf, a w 1659 jako Lozendorf, należała za polskich czasów do dóbr starostwa sztumskiego i nazwę wzięła prawdopodobnie od polskiej łozy. Według Harnocha już w 1564 roku miał być w Schroop ewangelickim duchownym Modestus Salling, zwany też Vallinus; w 1890 roku zachowany był jeszcze rejestr chrztów i ślubów udzielonych przez Johanna Tischlera. Pierwszym duchownym tutejszej parafii był Johann Tischler z Pasymia, wcześniej szwedzki kapelan polowy, który objął urząd 6 lutego 1633 roku i sprawował go pół wieku — Harnoch dodaje, że ustanowiono go wtedy jeszcze przy kościele w Schroop, skąd wspólnota przeniosła się do Łozy w 1637 roku.

Według kroniki Harnocha z 1890 roku za pośrednictwem Szwedów gmina uzyskała zgodę na nabożeństwa w Łozie, dokąd przeniósł się też jej duchowny, tracąc użytkowanie czterech włók chełmińskich w Schroop. Nabożeństwa odprawiano z początku w spichlerzu Michaela Kinda, który spłonął w 1677 roku; 4 listopada tego roku gmina otrzymała od króla polskiego, przebywającego wtedy w Gdańsku, przywilej religijny, którego oryginał przechowywano w sądzie w Malborku.

Według kroniki gminy w starej księdze kościelnej (EZA, sygn. 7700, Archion 28625, skan 5) właściciel oddał ewangelikom na nabożeństwa połowę spichlerza; spichlerz stał w miejscu, w którym później zbudowano kościół, a nabożeństwa odprawiano na jego piętrze, dopóki 1 września nie strawił go wielki pożar. Wykaz duchownych pruskich odnotował też okoliczności śmierci Tischlera: 29 lipca 1683 roku, słuchając w kościele spowiedzi, został tknięty apopleksją i zaraz zmarł. Słownik geograficzny powtarza to krótko: „Po reformacyi założono w L. zbór luterski, do dziś dnia istniejący, przez kogo i którego roku niewiadomo. Pierwszy pastor Jan Tischler 1633 1683 pełnił poprzednio urząd kapelana polnego w wojsku szwedzkiem”.

Przytoczony w kronice Dzierzgonia Ottona Piepkorna (1961) wykaz pastorów Isaaca Gödtkego zauważa, że gdyby następca Tischlera, Jakub Zillich, pozostał w Łozie do końca życia, tutejsza gmina miałaby przez sto dwanaście lat tylko dwóch duchownych; Zillich przesłużył w Łozie i Jasnej łącznie sześćdziesiąt dwa lata i dożył dziewięćdziesięciu lat i dwóch dni. Według Aleksandra Klempa (1994, s. 211) Jakub Zillich objął zbór w Łozie 5 września 1683 roku i opuścił go 15 sierpnia 1688 roku, a 25 sierpnia tego roku właściciele Jasnej osadzili go przy tamtejszym zborze.

Według Harnocha do 1772 roku tutejszy pastor nie był proboszczem w pełnym znaczeniu tego słowa: mógł chrzcić i udzielać ślubów tylko jako zastępca katolickiego proboszcza i za jego zgodą, czego dowodziło zachowane w starej księdze kościelnej pisemne pozwolenie. Katolickie źródła, omówione przez Jana Wiśniewskiego, pokazują tę zależność z drugiej strony. W 1730 roku tutejszy pastor głosił kazania po polsku, co wcześniej nie było tu w zwyczaju, a słuchać go przychodzili nawet katolicy; proboszcz z Dąbrówki Malborskiej doniósł o tym biskupowi, który kazań zakazał, ale wkrótce złagodził zakaz. Dnia 3 maja 1749 roku biskup skarżył się, że predykant z Łozy działa bez żadnego pozwolenia, grzebie swoich wiernych z pełnym ceremoniałem i uczy luterańskiej nauki dzieci z rodzin katolickich, między innymi Mariannę Gogównę, córkę ojca katolika; sprawę przekazał konsystorzowi pomezańskiemu.

W 1785 roku pastor w Łozie, mający własną świątynię, opiekował się 385 protestantami mieszkającymi na terenie katolickiej parafii w Dąbrówce Malborskiej. W 1772 roku pastor Łozy Jakub Wilhelm Hoffmann był wśród duchownych ewangelickich, którzy w Malborku złożyli hołd nowemu władcy, królowi pruskiemu. W 1789 roku topografia Goldbecka pisała, że luteranie mają w Łozie kościół „już od dawnych czasów” i że należą do niego ewangelicy z sześciu okolicznych wsi: Laabe, Görgensdorf, Grünhagen, Mahlen, Kalwe i Schroop; Kalwe Goldbeck zalicza zarazem do katolickich wsi kościelnych. Zapisek w starej księdze kościelnej (EZA, sygn.

7700, Archion 28625, skan 2) dzieli obowiązek utrzymania płotów na odcinki przypisane wsiom parafii, między innymi Georgensdorf, Losendorf, Schroop i Grünhagen; w kwietniu 1772 roku wsie zobowiązane do budowy postawiły nowy płot ogrodu przy stodole, od strony ulicy, a jego odcinki przypadły kolejno na Mahlau, Calve i Laase.

Łoza zachowała polszczyznę w kościele najdłużej w okolicy: Ludwig Rhesa zapisał, że Ernst Friedrich Puffaldt, zmarły w 1816 roku, „jest ostatnim duchownym, który w określone niedziele głosił jeszcze kazania po polsku”. Harnoch potwierdza to jednym zdaniem: nabożeństwa odprawiano tu dawniej także po polsku, w 1890 roku już tylko po niemiecku. Do 1831 roku parafia należała do diecezji nowostawskiej i dopiero wtedy przyłączono ją do superintendentury kwidzyńskiej.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Losendorf jako wieś. Notował tu 13 domów mieszkalnych i 155 mieszkańców, w tym 89 ewangelików i 66 katolików. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii Deutsch Damerau; miejscowość miała własny okręg szkolny. Słownik geograficzny liczy w niej 1410 mórg obszaru, trzydzieści pięć budynków i trzynaście domów, 89 ewangelików i 66 katolików.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał 175 mieszkańców, wśród nich 96 ewangelików i 79 katolików, a spis z 1910 roku — 269 mieszkańców, z których 19 mówiło po polsku; wśród niemieckojęzycznych było 136 ewangelików, 107 katolików i siedmioro innych chrześcijan.

Statystyka Agathona Harnocha z 1890 roku prowadzi tę parafię w diecezji kwidzyńskiej, podaje dzień poświęcenia nowego kościoła — 10 maja 1878 roku — oraz liczbę 750 dusz. Tego samego dnia rozebrano poprzednią świątynię: ubogi, kryty słomą kościółek z muru pruskiego, bez wieży i bez dzwonów, postawiony w 1678 roku i użytkowany równe dwieście lat. Kościół był pod patronatem gminy, a rocznie notowano w parafii 34 chrzty, 12 konfirmacji, 5 ślubów, 600 komunikantów i 28 pogrzebów. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 754 ewangelików; patronami byli uprawnieni do patronatu gospodarze, a pastorem był od 1894 roku Karl Specovius.

25 maja 1898 roku w kościele w Łozie odbyło się nabożeństwo misyjne, na którym kazanie wygłosił misjonarz Voskamp; bardzo liczną gminę zajął opowieściami z trzynastu lat pracy misyjnej w różnych częściach Chin, a jesienią wybierał się do Kiautschou. 12 czerwca 1901 roku komisja generalnej wizytacji przybyła przez Malbork do Łozy, by tam prowadzić dalej wizytację.

Bernhard Schmid w inwentarzu zabytków powiatu sztumskiego z 1909 roku podaje, że nowy kościół zaprojektował architekt Martini z Torunia, w formach gotyku nadreńskiego, bardziej stosownych dla kościoła miejskiego; chwalił zwłaszcza wieżę, której ostrosłupowy hełm widać z daleka. Obraz ołtarzowy z Pokłonem pasterzy był według niego wypożyczony z Królewskich Muzeów w Berlinie i namalowany przez naśladowcę Nicolasa Poussina.

Z dawnego wyposażenia Schmid wymienia srebrny kielich ze znakiem norymberskiego złotnika Jobsta Hammana, mistrza od 1585 roku, rokokowy kielich z napisem fundacyjnym Doroty Ungern z domu Erdtmann z Gdańska z 9 sierpnia 1755 roku, wykonany przez gdańskiego złotnika Jakoba Hasego, puszkę na komunikanty z warsztatu Siegfrieda Örnstera, agendę z 1708 roku w skórzanej oprawie ze srebrnymi okuciami, cynową misę chrzcielną ufundowaną w 1697 roku przez Friedricha Growego, dwa cynowe wazony z 1700 roku od Anny, żony pastora Michaela Gusoviusa, lichtarze ołtarzowe ufundowane w 1705 roku przez Christinę i Baltasara Kösterów oraz prostą mosiężną misę chrzcielną z wybitym na brzegu napisem „Peter Levhtmann 1637”. Trzy dzwony odlał w 1877 roku O. Schoen w Poznaniu; na jednym z nich zapisano, że podwaliny pod nie położył w 1811 roku zapisem tysiąca marek Johann Liegmann ze Schroop.

Bramę cmentarną przy drodze do Schroop, prostą drewnianą budowlę pod dachówką, która służyła zarazem za schowek na sprzęty, zdobił na belce werset z Księgi Izajasza (26, 20) i imię pastora Wilhelma Hoffmanna z datą 24 listopada 1772 roku; na wiejskim cmentarzu, zarośniętym wysokimi drzewami, stał drewniany nagrobek Regine Caroline Renner z 1844 roku. Pod koniec 1908 roku na tutejszym cmentarzu ewangelickim pochowano katoliczkę z sąsiedniego Deutsch Damerau, żonę ewangelickiego rzemieślnika z małżeństwa mieszanego, której dzieci wychowywano po ewangelicku.

Według korespondencji ze Sztumu, którą ogłosił berliński „Der Reichsbote”, miejscowy proboszcz katolicki wskazał dla jej zwłok miejsce w kącie samobójców przy płocie; mąż poprosił wtedy o miejsce na cmentarzu ewangelickim w Łozie, gdzie pochowano ją ze wszystkimi honorami, w asyście duchownego ewangelickiego.

Kościół przetrwał wojnę bez zniszczeń, razem z ławkami i trzema stalowymi dzwonami z 1878 roku. W lipcu 1953 roku gdański referat do spraw wyznań pozwolił Gdańskim Zakładom Zbożowym składować w nim zboże, a 19 grudnia tego roku polecił oddać dzwony na złom dla hut. Powiatowe władze w Sztumie zamierzały pociąć je palnikami na wieży, ale brakowało ludzi do ich zdjęcia; 10 lipca 1954 roku zjawiły się trzy osoby z pisemnym zezwoleniem z Gdańska, zdjęły dzwony — jeden przy tym poważnie uszkodzono — i wywiozły je, jak ustalono, do Elbląga, choć wskazany jako ich cel kościół Świętego Ducha był wtedy w ruinie. Andrzej B. Krupa, który odtworzył tę historię z akt administracji wyznaniowej, przypuszcza, że dwa z trzech dzwonów służą dziś w nieustalonej parafii katolickiej na północy Polski.

Uchwałą nr 303 Rady Ministrów z 31 grudnia 1973 roku kościół przekazano nieodpłatnie na własność osoby prawnej jednego z kościołów lub związków wyznaniowych (M.P. 1973 nr 57, poz. 325, wykaz, poz. 67).

W zestawieniu kościołów poewangelickich przejętych przez katolików, które ułożył Robert Ziemiański między innymi na podstawie schematyzmu diecezji elbląskiej z 1996 roku, jako datę przejęcia kościoła w Łozie podano 1945 rok, a jako datę poświęcenia — 18 lipca 1981 roku.

Z tutejszej parafii ewangelickiej zachowały się księgi metrykalne z lat 1633–1925. Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów i ślubów od 1634 roku, zgonów od 1691, wykaz komunikantów od 1848 i księgi konfirmacji od 1883 roku, a także zapiski o duchownych ewangelickich od 1564 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr 1634— St 1691— K 1848— Konf 1883—. Aufzeichnungen: Angaben über die evangelischen Prediger seit 1564. Dupl. A.-G. Stuhm: Tf Tr St 1843—73”.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Według Schmida obraz ołtarzowy był depozytem Królewskich Muzeów w Berlinie (w opisie wyżej: dar cesarza Wilhelma I); dzwony datuje on na 1877 rok (w opisie wyżej: 1878). Robert Ziemiański (2000, s. 192) podaje 1945 rok jako datę przejęcia kościoła przez katolików, Andrzej B. Krupa (2023, s. 403) — zgodę z lipca 1953 roku na składowanie w nim zboża.

Według Rhesy (1834) Jakub Zillich zmarł w 1738 roku, a według spisu pastorów w księdze parafialnej Łozy (EZA, sygn. 7700, Archion 28625, skan 2) — 27 stycznia 1745 roku, w wieku 90 lat i 2 dni; spis podaje też, że urodził się 13 stycznia 1655 roku według starego stylu w Burg.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 136 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 745 dusz.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Matthias Nitz (1688), Michael Gusovius (1693), Michael Specovius (1717), Johann Christian Oloff (1721), Johann Julius Immanuel Gottwerth Plehwe (1759), Heinrich Max Alfred Buttgereit (1883), Walter Wiesenberg (1929), Erwin Schwarz (1938).

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 510; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasło Losendorf, s. 509–510; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 229; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom V, s. 367, hasło Losendorf; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), powiat Stuhm, s. 74–75, poz. 36; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); J. F. Goldbeck, „Volständige Topographie des Königreichs Preussen”, cz. 2: „Topographie von West-Preussen”, Marienwerder 1789, s. 26; A. B. Krupa, „Administracja wyznaniowa województwa gdańskiego wobec alokacji dzwonów z poewangelickich świątyń na Powiślu po 1945 roku”, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 2023, nr 3, s. 403–405, 408; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 73; O. Piepkorn, „Die Heimatchronik der westpreußischen Stadt Christburg und des Landes am Sorgefluß”, Detmold 1961, s. 150, 253; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Stuhm, s. 68–69, poz. 36; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler Pomesaniens”, z. 3: „Kreis Stuhm” (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen, z. XIII), Danzig 1909, s. 290–292; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 198–199; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 277; t. 2, s. 683; t. 4, s. 1283; t. 5, s. 1300, 1368; t. 6, s. 1669, 1727; t. 7, s. 1979; „Der Reichsbote” (Berlin), 9 grudnia 1908 roku, s. 15 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 28 maja 1898 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 16 czerwca 1901 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” 18, 2017, s. 77; Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 192; A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 211; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 7700, księga parafii Losendorf (na karcie mikrofilmu „Sonstiges Verzeichnis 1633–1825”, w portalu „Sonstige Verzeichnisse 1564–1779”), skany 2 i 5, dostęp przez portal Archion (28625).