Lubochowo — cmentarz ewangelicki

W Lubochowie zachowały się dwa miejsca pochówku. Wokół kościoła rozciąga się cmentarz przykościelny, ujęty w ewidencji konserwatorskiej razem ze świątynią, pod tym samym numerem rejestru zabytków co ona. Drugi, dawny cmentarz ewangelicki na północnym skraju wsi, opisano osobno. Trzeci ślad grzebalny odkryto w 1891 roku około kilometra na wschód od kościoła, przy drodze do Feilschmidt: fundamenty małego budynku ze skarpami prostopadłymi i ukośnymi, a przy nich bardzo liczne kości ludzkie. Miejscowi twierdzili, że stał tu klasztor; Adolf Boetticher zaznaczył, że w geografii Töppena nic o tym nie znaleziono. W obrębie wsi Boetticher odnotował za dawnym opisem starą warownię z fosą i podwójnym wałem, według podania wzniesioną przeciw pobliskiemu klasztorowi.

Wedle pruskiego przywileju pokojowego z 1249 roku świątynia miała najpierw stanąć trzy kilometry dalej, w Lyopiez — dzisiejszym Lippigu. Kościół stoi tu od czasów krzyżackich. To gotycka budowla ceglana, po stronie północnej z kamieniem polnym. Wieża ma cztery kondygnacje; najwyższa, z parami okien półkolistych w półkolistej blendzie, nawiązuje do sztuki romańskiej. W wieży ostrołukowe wejście było dawniej wyższe, a po stronie południowej nawy zachowały się zamurowane drzwi i dwa okna ostrołukowe. Od wschodu i północy kościół nie ma okien: są tam małe blendy ostrołukowe, na których Boetticher dostrzegł w końcu XIX wieku ślady malowideł. Nawa, pierwotnie znacznie niższa, zamknięta jest prosto. Wnętrze wyposażono w ambonę z około 1700 roku i ołtarz z około 1720 roku; Boetticher datuje ołtarz na ostatni okres baroku, początek XVIII wieku.

Lubochowo, po niemiecku Liebwalde, dawniej Lybenwalt, lokowano w 1299 roku, a w 1342 roku lokację odnowiono na prawie chełmińskim. Od 1752 do 1945 roku wieś należała do powiatu morąskiego w rejencji królewieckiej, w prowincji Prusy Wschodnie, a w latach 1829–1878 — w połączonej prowincji Prusy.

Od Reformacji w 1525 roku aż do 1945 roku sprawowano w kościele w Lubochowie służbę Bożą po ewangelicku. Lubochowo było siedzibą parafii należącej do Kościoła unii staropruskiej, a od 1635 roku tutejszy kościół był macierzysty dla dotąd samodzielnego Preußisch-Mark, czyli Przezmarku. Boetticher zapisał: „die jetzt ev. Pfarrkirche zu Liebwalde”, kościół obecnie ewangelicki, w czasach katolickich należący do archiprezbiteratu dzierzgońskiego, pod patronatem królewskim.

Ankieta dla pruskiego konserwatora zabytków, zachowana w aktach z lat 1855–1859, opisuje kościół w Lubochowie jako macierzysty; księgi kościelne zaczynały się według niej od drugiej niedzieli adwentu 1712 roku. Kościół był wtedy czworobokiem długim na 70 stóp, szerokim na 33 i wysokim na 24 stopy, z murami z cegły i kamienia polnego bez tynku oraz czworoboczną ceglaną wieżą. Płaski strop wnętrza pokrywały malowidła z postaciami biblijnymi i alegorycznymi. W kościele były dwie drewniane empory, jedna nad drugą; na niższej, zwanej chórem organowym, stały organy o siedmiu głosach. Nad ołtarzem, nakrytym drewnianą płytą, umieszczono drewnianą ambonę z rzeźbami przedstawiającymi postacie alegoryczne, a chrzcielnicą był anioł chrzcielny, opuszczany do każdego chrztu.

Napis na krawędzi mosiężnej misy chrzcielnej wymienia Michaela Klugego jako ówczesnego tutejszego proboszcza; jego imię pojawia się też w napisie dzwonnym. Na wieży wisiały dwa dzwony; większy odlano w 1694 roku. Do sprzętów należały dwa srebrne złocone kielichy, z których mniejszy ofiarowano kościołowi 5 kwietnia 1662 roku, srebrna puszka na opłatki z datą 1654, z przedstawieniem ofiary Izaaka i słowami Psalmu 145, wersety 18–19, oraz stara agenda z 1568 roku. Odciśnięta w ankiecie pieczęć nosi napis „LIEBWALD. U. PR. MARCKSCHES KIRCHEN SIEGEL” — pieczęć kościołów w Lubochowie i Przezmarku — a kościół otaczał cmentarz ogrodzony murem.

Kilka nazwisk tutejszych pastorów przechowała prasa. W 1864 roku proboszczem był Steinwender; organista Beutel ogłosił wtedy w królewieckiej „Hartungsche Zeitung” adres wyrazów oddania dla niego, podpisany podobno przez 340 członków gminy Lubochowo i Przezmark, a redakcja zastrzegła potem, że wydrukowała go tylko jako płatne ogłoszenie. W maju 1877 roku opróżnione probostwo przy kościele w Lubochowie, z filią w Przezmarku, w diecezji morąskiej, otrzymał Dallwig, dotąd pomocnik pastora w Przezmarku. W marcu 1902 roku przeszedł on na pierwszego pastora do Schaaken, a w sierpniu tego roku jego następcą został pastor Naubereit z Heilsberga. Naubereit odszedł w 1909 roku do Lichtenhagen; w listopadzie 1909 roku nadzór miejscowy nad szkołami ludowymi parafii powierzono już pastorowi Kullowi z Lubochowa.

Wieś liczyła 647 mieszkańców w 1885 roku. Liczba z 1885 roku pochodzi ze spisu z 1 grudnia tego roku, ogłoszonego dla Prus Wschodnich w pierwszym zeszycie „Gemeindelexikon für das Königreich Preußen” (Berlin 1888, strony 184–193).

Po 1945 roku ludność niemiecką wysiedlono, a kościół i cmentarz przejął Kościół rzymskokatolicki. Świątynia nosi dziś wezwanie świętego Antoniego: tak nazywa ją i wojewódzka ewidencja zabytków, i wykaz rejestru zabytków województwa pomorskiego. Wykaz prowadzi ją jako kościół z 1350 roku, przebudowany w XVI wieku, wpisany 30 lipca 1968 roku pod numerem A-481.

Almanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku podaje w tutejszej parafii 2954 dusze, 9 szkół i 12 nauczycieli.

Źródła: Adolf Boetticher, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreußen”, z. 3: Das Oberland, Königsberg 1898, s. 62–64, hasło Liebwalde; Gemeindelexikon für das Königreich Preußen, zeszyt 1: prowincja Prusy Wschodnie, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, Berlin 1888, s. 184–193; wykaz rejestru zabytków województwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków (Ewidencja cmentarzy Pomorza — Białe Karty konserwatorskie); „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30; „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Królewiec), 11 października 1864 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Królewiec), 31 maja 1877 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Neueste Nachrichten” (Berlin), 29 marca 1902 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 31 sierpnia 1902 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Neueste Nachrichten” (Berlin), 1 sierpnia 1909 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Królewiec), 19 listopada 1909 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Archiwum Państwowe w Olsztynie, zesp. 42/367/0 (Urząd Konserwatora Zabytków Sztuki i Historii Prowincji Prus Wschodnich), sygn. 7 „Kunstdenkmähler im Kreis Mohrungen”, 1855–1859, skany 172–180 (szukajwarchiwach.gov.pl).