Lubichowo — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Lubichowie leży przy ulicy Słonecznej i figuruje w wojewódzkiej ewidencji zabytków gminy Lubichowo pod pozycją 59. W tej samej wsi ewidencja prowadzi osobno cmentarz przykościelny przy ulicy Starogardzkiej, na działce 379, oraz cmentarz katolicki przy tej samej ulicy. Numer rejestru zabytków A-1690, nadany 18 sierpnia 1999 roku, obejmuje kościół parafialny świętego Jakuba Apostoła z 1930 roku przy ulicy Starogardzkiej 18 i plebanię z 1853 roku, a ewidencja odnosi go także do cmentarza przykościelnego. Daty założenia cmentarza ewangelickiego ewidencja nie podaje, a żadne z przejrzanych źródeł drukowanych — spisy powszechne, Słownik geograficzny, wykaz Agathona Harnocha, wykaz ksiąg metrykalnych Bära — o nim nie wspomina.

Lubichowo (po kaszubsku Lëbichòwò) leży na północnym skraju Borów Tucholskich. Wieś jest stara i od dawna kościelna: wizytacja archidiakonatu pomorskiego z czasów biskupa włocławskiego Hieronima Rozrażewskiego opisuje tu dobro królewskie należące do Ostrowa i drewniany kościół świętej Barbary — poświęcony, niewymagający napraw — a przy nim sędziwego proboszcza Stanisława. O nim samym wizytator dowiedział się tylko od sąsiadów, bo do wsi nie dotarł: panowała zaraza, a i proboszcz, jak zapisano, był bliski śmierci. Wykaz zaleceń powizytacyjnych kwituje rzecz jednym zdaniem: wizytację, przerwaną przez zarazę, należy powtórzyć. W wizytacji z 1649 roku wieś kryje się pod zniekształconą nazwą „Łabiszyn”, którą wydawca rozpoznał jako Lubichowo.

Kociewie było w większości polskie i katolickie. Miejscowa parafia katolicka przez stulecia nie była samodzielna: tutejszy kościół od czasów niepamiętnych pozostawał filią parafii w Zblewie, po niemiecku Hochstüblau, i dopiero 8 sierpnia 1853 roku został od niej na nowo oddzielony. Drewnianą świątynię pod wezwaniem świętego Jakuba Większego i świętej Barbary wzniesiono w 1740 roku z funduszów kościelnych i z pomocą dobroczyńców, wśród których wizytatorzy wyróżniali Kazimierza Zawadzkiego, dzierżawcę starostwa borzechowskiego.

Kościół miał trzy ołtarze, wolnostojącą drewnianą dzwonnicę i ogrodzony cmentarz przykościelny, a nabożeństwa odprawiano w nim co trzecią niedzielę. Za czasów polskich wieś należała do starostwa borzechowskiego. Metryki Lubichowa prowadzono przy tym osobno od metryk zblewskich: chrzty z lat 1752–1799 i od 1801 roku, śluby z lat 1757–1799 i od 1824, zgony od 1801.

Miarę tutejszej wspólnoty ewangelickiej dają też wizytacje katolickie. Ta z 9 marca 1750 roku zapisała, że luteranie stanowili w parafii lubichowskiej jedną czwartą ogółu; wizytacja generalna z lat 1765–1766 naliczyła ich około dwustu. Wizytacja z lat 1779–1780 odnotowała rzecz mówiącą o pruskich porządkach: nauczyciel wyznaczony przez regencję był tu „akatolikiem”.

Ewangelików było tu niewielu, ale trwali w Lubichowie długo. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje we wsi 219 mieszkańców: 57 luteranów i 162 katolików, a jako parafię luterańską wskazuje Starogard Gdański. Kilkanaście lat później ewangelicy dostali kościół bliżej. Nowo utworzonej parafii w Borzechowie Fryderyk Wilhelm III przyznał 7000 talarów i plac na królewskim folwarku domenalnym pod kościół, plebanię i dom szkolno-organistowski; świątynię poświęcono 7 lipca 1833 roku. Wzniesiono ją pod patronatem królewskim na wzgórzu u wylotu wsi, w stylu bizantyjskim, z dwiema smukłymi wieżami dzwonnymi połączonymi galerią, a nad wejściem umieszczono napis „Der Gottesverehrung geweihet MDCCCXXXIII”.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Lubichow jako wieś królewską z 36 gospodarstwami chłopskimi i 62 zagrodami chałupniczymi. Notował tu 120 budynków mieszkalnych i 1001 mieszkańców, w tym 249 ewangelików, 742 katolików i dziesięciu Żydów. Ewangelicy należeli do parafii w Borzechowie; katolicy — do miejscowej parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Parafia liczyła 3141 dusz i prowadziła szkoły, wśród nich w Lubichowie i Osowie. To do niej — a nie do Starogardu — spis z 1 grudnia 1885 roku (strona 32, pozycja 31) przypisuje tutejszych ewangelików, luteranów i unijnych, w tym kolonistów leśnych.

Liczby układają się w szereg. Słownik geograficzny podaje dla Lubichowa 742 katolików, 249 ewangelików i szesnastu Żydów w 120 domach, a spis z 1885 roku — 1374 mieszkańców, w tym 321 ewangelików, 1042 katolików i jedenastu Żydów, przy 151 domach. Od tego szeregu odstaje pierwszy spis Rzeczypospolitej z 30 września 1921 roku, który pod nazwą Lubichowo podaje dziesięć budynków i 48 mieszkańców, wszystkich rzymskokatolików. Liczby te dotyczą jednak nie wsi, lecz obszaru dworskiego — nadleśnictwa Lubichowo z leśniczówkami — wymienionego w dziale obszarów dworskich powiatu starogardzkiego, między Klonówką a Łabiankami, obok Rokocina, Szteklina i Starogardu-Stadniny.

Do 1920 roku Lubichowo należało do powiatu starogardzkiego (Kreis Preußisch Stargard), w latach 1920–1939 do Drugiej Rzeczypospolitej, a w latach 1939–1945 znalazło się pod okupacją niemiecką. Dzisiejsza świątynia świętego Jakuba Apostoła z lat 1930–1931 stanęła blisko dwa stulecia po drewnianym kościele z 1740 roku. Okupant zmienił tutejszą nazwę dwukrotnie w ciągu pięciu lat: do 1940 roku brzmiała Lubichow, w latach 1940–1942 Lubichau, a od 1942 do 1945 — Liebichau.

Karta cmentarza z grudnia 1986 roku oceniała jego stan słowami: „Zły.Groby zarośnięte mocno samosiejkami i zdewastowane.”. Cmentarz leżał wtedy około sześciuset metrów na północ od kościoła, po wschodniej stronie drogi, i zajmował dwadzieścia cztery ary; naliczono na nim pięćdziesiąt osiem mogił i jeden nagrobek wolnostojący, a obramowania grobów były połamane i wtopione w ziemię. Najstarszy zachowany nagrobek nosił datę 28 lutego 1900 roku, ze wspólnej płyty Fridricha i Augusty Ziemannów, ze starodrzewu pozostały zaś lipa, dwa świerki i tuja. Gminny program opieki nad zabytkami gminy Lubichowo na lata 2025–2028 wymienia ten cmentarz w wykazie gminnej ewidencji zabytków jako „cmentarz ewangelicki” przy ulicy Słonecznej.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Waschinski datuje samo połączenie kościołów w Lubichowie i Zblewie na 1702 rok; przytoczony wyżej zapis mówi o filii od czasów niepamiętnych. 🟡 Kazimierza Zawadzkiego Słownik geograficzny nazywa asesorem człuchowskim, a wizytacje — tucholskim. 🟡 Urzędowy podręcznik z 1869 roku notuje w Lubichowie dziesięciu Żydów, a Słownik geograficzny — szesnastu, przy tych samych liczbach katolików i ewangelików.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Borzechowo (Bordzichow) i podaje tu 281 ewangelików.

Źródła: Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, tom XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), s. 47, poz. 18; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis z 1 grudnia 1885 roku, s. 32, poz. 31; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. V, hasło „Lubichowo”; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 62, nr 125; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasło „Bordzichow”, s. 456–457; wykaz ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich Bära z 1908 roku, pozycje 421 i 424; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 85 (2006), księgi G56, s. 377–388, i G61, s. 175–179; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 91 (2009), księga G68 (1779–1780), k. 22v–23v; „Visitatio ecclesiarum” z 1649 roku, s. 48; wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Lubichowo, pozycje 59, 74 i 78; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 416; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, numer A-1690 z 18 sierpnia 1999 roku; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Lubichowo na lata 2025–2028 (uchwała nr XXVIII/144/2026 z 25 marca 2026 roku); karta cmentarza w Lubichowie, oprac. A. Haase, A. Haase, Gdańsk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 210, pozycja 136; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42.