Lublewo Gdańskie — kościół ewangelicki (Löblau)

Lublewo Gdańskie, po niemiecku Löblau, leży na Wyżynie Gdańskiej i przez stulecia było własnością miasta Gdańska.

Pierwsza wzmianka pochodzi z 1349 roku i już wtedy stał tu albo powstawał kościół; plebana uposażono czterema wolnymi łanami. Według Harnocha przy uposażeniu parafii w 1349 roku postanowiono, że każdy z 46 łanów wsi ma co roku na świętego Marcina oddawać jako dziesięcinę korzec owsa i korzec żyta; tak samo mieli płacić karczmarz i młynarz.

W 1395 roku Löblau miało obowiązek mielenia w młynie w Gr. Behlkau, który darowano kartuzom. W 1413 roku kartuzi umówili się z plebanem z Löblau, że dziesięcinę z Gr. Behlkau zastąpi opłata 5 skojców rocznie. Około 1413 roku wymieniony jest proboszcz Jordanus, a ostatniego katolickiego duchownego, Valentinusa Leopolitę, notowano w 1557 roku.

Hermann Freytag wymienia ponadto Johannesa, duchownego z Lublewa, odnotowanego 28 listopada 1496 roku w aktach gdańskiego sądu duchownego.

Gdański patronat wcześnie wprowadził we wsi luteranizm i stanowczo go bronił. Rada miejska, sama luterańska, obsadzała duchownych bez pytania biskupa, a ponieważ magistrat prowadził spisy swoich pastorów, z tych parafii zachowały się ich nazwiska i daty. Wizytator biskupa Hieronima Rozrażewskiego zapisał o Lublewie i sąsiednim Minginhagen krótko: „wszystko heretyckie, wizytacji przeto nie przyjęto; potrzeba ramienia świeckiego króla”.

Kościół stał się luterański w 1562 roku, a pierwszym pastorem ewangelickim był Jacobus Hamm, w urzędzie do 1599 roku; od tego roku ciąg tutejszych duchownych jest znany bez przerwy. Słownik geograficzny wiąże opór wobec wizytacji z rokiem 1582 i z pastorem Wawrzyńcem Grassmannem; monografia Johna Muhla prowadzi jednak spis pastorów inaczej — rozbieżność pochodzi z samych źródeł i pozostaje nierozstrzygnięta.

Według Johna Muhla pastor Joachim Pensky, urzędujący w Lublewie w latach 1613–1619, był skłócony z rodem von Jatzkow, panami na Sulminie i Bąkowie. W 1618 roku Abraham i Christof von Jatzkow poskarżyli się na niego urzędowi burmistrzowskiemu: ród ma w tym kościele rodzinny grobowiec, a pastor kazał go otworzyć i wyrzucić kości przodków. Pensky twierdził, że przyszli do wsi z bronią i sługami, by go pojmać i zabić; tak podaje to też książka Muhla. Są to zarzuty stron sporu, nie ustalone fakty.

W 1619 roku przeniósł się na własną prośbę do Małego Kacka (Klein-Katz). W 1632 roku, za pastora Johannesa Albinusa, urząd burmistrzowski na jego skargę zakazał lublewskim gospodarzom wypasu bydła na cmentarzu. Jak podaje John Muhl, 17 marca 1636 roku rada gdańska wcieliła do parafii w Lublewie wieś Kowale (Kowall), która dotąd płaciła dziesięcinę kościołowi świętej Katarzyny w Gdańsku; jeszcze w 1656 roku parafię tworzyły tylko Lublewo, Kolbudy (Kahlbude) i Kowale, a w 1658 roku pastor odszedł, ponieważ wsie parafialne były w wojnie szwedzko-polskiej całkowicie zniszczone i zubożałe i nie mogły mu nic płacić. W latach 1643–1654 osiedlali się w Lublewie socynianie; odmawiano im tu pochówku w kościele, kazania pogrzebowego, śpiewu i bicia dzwonów.

John Muhl zauważa, że wśród pastorów w Lublewie było wielu przedstawicieli znanych rodzin gdańskich, takich jak Renner, Blech, Braunschweig, Weidmann i Bertling. Jeden z nich, pastor Renner, w 1681 roku przekazał burmistrzowi pismo duchownych Wyżyny Gdańskiej, w którym zastrzegali, że zastępstwa w mieście pełnią z woli rady, nie z podległości gdańskiemu Ministerium. Inną drogę przeszedł Johann Ludwig Ruel, zięć gdańskiego drukarza Georga Rhetego: w 1654 roku, podejrzewany o gorszące życie, prosił seniora gdańskich duchownych o świadectwo dobrego sprawowania, lecz Eduard Schnaase, autor wydanej w 1863 roku historii Kościoła ewangelickiego w Gdańsku, pisze, że, jak się zdaje, wahano się je wystawić. Ruel odszedł z Lublewa w 1658 roku, a w 1660 roku został pastorem kościoła świętego Błażeja w Quedlinburgu.

Według rękopisu Ephraima Praetoriusa z XVIII wieku pastor Johann Albinus uzyskał od rady w 1634 roku, że wieś Kowale stała się filią kościoła w Lublewie; podobny zamiar wobec innej wsi utknął, gdy Albinus przeniósł się do miasta. W czasach Praetoriusa pastor otrzymywał z kasy miejskiej 200 guldenów rocznie. Na marginesie autor odnotował, że w aktach pod rokiem 1604 wymieniony jest tutejszy pastor George Felix, w związku z jego postępowaniem i sporem z gminą w Lublewie.

Według rękopisu George Tetzkaus (Tetskäus) zmarł w marcu 1679 roku i 21 marca został tu pochowany, a kazanie pogrzebowe wygłosił mu sędziwy Jacobus Lagus z Juszkowa. Dalszy ciąg spisu, dopisany w rękopisie, wymienia też Jacoba Müllera, który przyszedł w 1723 roku z Rębielcza i zmarł w maju 1737 roku, oraz pastora Patzera, który przyszedł w 1772 roku z Helu i zmarł w tym samym roku. Zapisano w nim również, że Johann Selcke zaczął tu wydawać obszerny katechizm, lecz na żądanie gdańskiego Ministerium katechizm ten zakazano, a wszystkie egzemplarze oddano do ratusza.

Świątynię z czasów krzyżackich zniszczył według Muhla zapewne najazd husycki w 1433 roku; odbudowana, w 1639 roku była „bardzo zrujnowana”, a w latach 1657–1658 postawiono nową, z wieżą. Nie przetrwała długo: 3 lipca 1683 roku pożar strawił kościół, plebanię, szkołę oraz trzynaście gospodarstw ze stajniami i stodołami, a śmierć poniosło czworo dzieci. Spłonęły też wszystkie księgi kościelne. Odbudowę podjęto od razu, przy wsparciu rady miasta Gdańska i wsi Wyżyny Gdańskiej zobowiązanych do wzajemnej pomocy ogniowej. Nowy kościół, poświęcony 21 maja 1684 roku, stoi do dziś; w 1782 roku otrzymał nowy chór, poza tym od czasu poświęcenia nie zmieniono w nim nic istotnego. Gruntowną naprawę kościoła i odbudowę muru cmentarnego przeprowadzono w 1805 roku; mur był wtedy zawalony, tak że świnie ryły w grobach. Plebania, odbudowana po pożarze, spłonęła ponownie w 1688 roku.

Heise zaliczał kościół w Lublewie Gdańskim, po niemiecku Löblau, do świątyń, które w późniejszym budynku zachowały resztki budowli średniowiecznej: było nią trójbocznie zamknięte prezbiterium na szerokość nawy, z oknami o profilu wałkowym i blendami o fazowanych krawędziach.

Praetorius podaje, że za rządów burmistrza Johanna Roggego nad Wyżyną Gdańską (burmistrzem był od 1636 roku, zmarł 27 grudnia 1644 roku) odnowiono stary kościół i dano mu nową wieżę; nie zgadza się to z przekazem o nowym kościele z wieżą z lat 1657–1658, chyba że chodzi o dwie kolejne budowy. Pożar z 1683 roku opisuje dokładnie: wybuchł w sobotę 3 lipca, w tygodniu, w którym czyszczono Radunię, o szóstej po południu, gdy dziewczyna przyniosła od najbliższego sąsiada torf i ogień, by ugotować ryby, a wiał silny wiatr z północnego zachodu. W pół godziny spłonęły kościół z dzwonnicą i dzwonami oraz cała plebania, a obok gospodarstw także dziesięć domów zagrodników. Sąsiadka, która próbowała wyciągnąć z ognia dwoje swoich dzieci, doznała poparzeń i po kilku dniach zmarła w lazarecie pod Gdańskiem. Spłonęło też ciało Johanna Claussena, przyniesione tego ranka na plebanię do pochówku.

Drewniane znaki nagrobne na cmentarzu, stare i nowe, oraz duże drzewa przy kościele ocalały, choć ogrodzenie cmentarza spłonęło. Większy z dwóch dzwonów nosi napis „Sit nomen domini benedictum”, rok 1684 i podpis ludwisarza Absolona Wittwercka z Gdańska, a mniejszy — napis „Gloria in excelsis Deo”.

Szkoła stała tu według Muhla zapewne już w czasach zakonnych, a rozporządzenie rady gdańskiej z 1601 roku wprowadziło obowiązek szkolny od siódmego roku życia także na wsi. Uposażenie było liche: 9 lipca 1617 roku tutejszy nauczyciel pisał do rady, że przez cały rok nie może liczyć na więcej niż cztery marki, i to nie na czas. Przed nim w ciągu dziesięciu lat pracowało na tej posadzie kolejno dwunastu nauczycieli. Szkołę odbudowaną po pożarze z 1683 roku zastąpiono nową w 1833 roku.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 410 mieszkańców: 366 luteranów i 44 katolików, przy własnej parafii luterańskiej i jednym kościele ewangelickim. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Löblau jako wieś na prawie chełmińskim. Notował tu 70 budynków mieszkalnych i 804 mieszkańców, w tym 572 ewangelików, 216 katolików i 11 Żydów. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii.

Agathon Harnoch opisuje kościół jako świątynię świętego Michała pod patronatem gdańskiego magistratu: murowaną, z drewnianą wieżą, której hełm kryto blachą, i z datą 1684. Wymienia dwa dzwony z 1802 i 1839 roku, snycerski ołtarz, organy z 1777 roku o dwunastu głosach oraz chrzcielnicę z marmuru śląskiego, ustawioną w 1875 roku; między ołtarzem a zakrystią stoi nagrobek pastora. Nagrobek między ołtarzem a zakrystią należał według Harnocha do pastora J. C. Starka.

Według katalogu reklamowego elbląskiej firmy organmistrzowskiej „August Terletzki”, ogłoszonego przez Wiktora Łyjaka, w 1908 roku zakład prowadzony już wtedy przez Eduarda Witteka budował dla tutejszego kościoła ewangelickiego organy o ośmiu głosach. Harnoch zapisał też, że w XVII wieku Lublewo miało być siedzibą duchownych gorliwie zwalczających kalwinizm, tak zwanych zelotów, a plebania z jego czasów była dobrym budynkiem z nietynkowanej cegły, wzniesionym w 1862 roku. Przy parafii notuje 2846 dusz, 108 chrztów, 64 konfirmowanych, 20 ślubów, 1230 komunikantów i 83 pogrzeby. Z sąsiednich świątyń katolickich wymienia kościoły w Nieder Prangenau i Groß Saalau i podaje przy nich liczbę 3834 katolików. Sami katolicy z Lublewa należeli do parafii w Pręgowie. Ćwierć wieku później parafia była jeszcze większa.

Gdy w 1913 roku pastor Paul Grossmann przeszedł do Nowego Portu, konsystorz, ogłaszając wakat, podał, że okręg parafialny Lublewa razem z Richthofem liczy około 2930 dusz, a zgłoszenia przyjmuje magistrat Gdańska; posadę objął jeszcze tego samego roku Friedrich Richard Erwin Wiebe, dotąd pastor w Piaskach w diecezji chełmińskiej.

Pastor Johann Christian Starck zapisał w księdze chrztów, że w 7. niedzielę po Trójcy Świętej 1777 roku wygłosił, jak to było w zwyczaju, kazanie z okazji nowych organów, a obecny był przy tym burmistrz Gdańska Johann Gottlieb Pegelau, zarządca Wyżyny Gdańskiej. W tej samej księdze Starck opisał spór z sołtysem Samuelem Waldau, który przeszkodził mu w uzyskaniu polecenia, by gospodarze dwa razy w roku zbierali dla pastora opłatę spowiedną; sprawę przedstawiono burmistrzowi, a relację Starck podpisał 16 marca 1787 roku.

W 1897 roku pastor Daniel Uebe dopisał obok, że podobnego człowieka parafia ma teraz w radzie parafialnej.

27 lutego 1838 roku pastor Gehrt z Lublewa i landrat Treuge założyli w powiecie gdańskim towarzystwo wstrzemięźliwości, do czego natchnęło ich pismo Bairda. W sierpniu 1851 roku Gehrt, już jako superintendent w Lublewie, otrzymał Order Orła Czerwonego IV klasy. Według relacji z 1897 roku z zebrania Towarzystwa Nauczycieli Wyżyny Gdańskiej w Kolbudach, na którym był obecny pastor Uebe z Lublewa, towarzystwo założyli w 1834 roku, na polecenie rejencji gdańskiej, radca szkolny Höpfer i „Kreisschulinspektor, Superintendent Gehrt-Löblau”, czyli powiatowy inspektor szkolny i superintendent Gehrt z Lublewa. W czerwcu 1907 roku probostwo ogłoszono jako wolne od 1 lipca, z pensją zasadniczą 3600 marek obok wolnego mieszkania; zgłoszenia przyjmował magistrat Gdańska.

Liczby z kolejnych zestawień układają się w jeden ciąg. Około 1880 roku notowano tu 572 ewangelików, 216 katolików, jedenastu Żydów i pięciu innowierców. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał 873 mieszkańców w dwóch osadach, 81 domach i 179 gospodarstwach, w tym 616 ewangelików, 255 katolików i dwóch Żydów, z parafią ewangelicką na miejscu i katolicką w Pręgowie. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykazał 934 mieszkańców, wśród nich 912 mówiących po niemiecku, a w tej grupie 674 osoby wyznania ewangelickiego — ponieważ niemieckojęzyczni stanowili niemal całą wieś, podział według wyznań obejmuje tu prawie wszystkich mieszkańców.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 1901 ewangelików; patronem był magistrat Gdańska, a pastorem był od 1877 roku Daniel Uebe. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Lublewie liczyła wtedy 2220 ewangelików, a pastorem był od 1922 roku Ernst Lehmann.

Administracyjnie wieś należała do 1920 roku do Prus Zachodnich, w latach 1920–1939 do Wolnego Miasta Gdańska, a w latach 1939–1945 do okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreußen). Po 1945 roku kościół przejęli katolicy — dziś nosi wezwanie Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski.

Z tutejszej parafii ewangelickiej — w źródłach niemieckich „Löblau” — zachowały się księgi metrykalne z lat 1689–1943, a do tego duplikaty ksiąg z lat 1796–1874, czyli odpisy składane władzom, często jedyne ocalałe egzemplarze. Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów i ślubów od 1689 roku, zgonów od 1690, wykazy komunikantów z lat 1768–1798 i od 1863 oraz konfirmacje z lat 1690–1803, 1808–1832 i od 1894 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr 1689— St 1690— K 1768—98; 1863— Konf 1690—1803; 1808—32; 1894—. Aus der Zeit von 1689—1809 finden sich hier historische Aufzeichnungen. Ziv.-Reg. im St.-A. Danzig Geb Tr St 1809—12”.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Liczby 572 ewangelików, 216 katolików i 11 Żydów urzędowy podręcznik rejencji odnosi do 1869 roku, a zestawienie z około 1880 roku powtarza je co do jednego, dodając pięciu innowierców. Harnoch podaje przy parafii 2846 dusz, almanach z 1897 roku 1901 ewangelików, a ogłoszenie konsystorza z 1913 roku około 2930 dusz razem z Richthofem. Na marginesie rękopisu Ephraima Praetoriusa odnotowano pod 1604 rokiem tutejszego pastora George’a Felixa, choć zarówno ten rękopis, jak i Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich podają, że od 1599 roku pastorem w Lublewie był Laurentius Grasemann. George Tetzkaus (Tetskäus) zmarł według rękopisu Praetoriusa w marcu 1679 roku, według Księgi pastorów — w 1697 roku.

Laurentius Grasemann zmarł według rękopisu Praetoriusa 16 lipca 1650 roku w gdańskim szpitalu Świętego Ducha, według Księgi pastorów — w Rębielczu. Dalszy ciąg spisu w rękopisie nazywa pastora Müllera w haśle o Lublewie Jacobem, a w haśle o Rębielczu — Johannem.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Jacob Hamm (1590), Laurentius Grasemann (1599), Joachim Pensky (1613–1619), Johann Albinus (1630), Johann Bülovius (około 1630), Peter Clausewitz (1635), Johann Ludwig Ruelius (1648–1658), Michael Renner (1679–1689), Caspar Günther (1689), Jacob Witting (1699), Martin Reinhold Hein (1737), Johann Bartholomäus Ferrarius (1742), Johann Benjamin Mischke (1772), Johann Daniel Reimann (1774), Johann Christian Stark (1776), Benjamin Friedrich Blech (1795), Johann Daniel Richter (1798), Johann Jacob Czolbe (1804), Jacob Friedrich Braunschweig (1807), Peter Bark (1809), Abraham Gottlob Reyer (1814–1816), Carl Joachim Weickhmann (1817), Ernst August Nathanael Bertling (1832), Daniel Andreas Uebe (1877), Johann Conrad Stadie (1905), Paul Grossmann (1907), Friedrich Richard Erwin Wiebe (1913–1922), Ernst Wilhelm Hermann Lehmann (1922), Walter Mahlau (1933), Werner Richter (1936).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 675 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 2169 dusz. Stanowisko pastora było wtedy nieobsadzone od 1913 roku.

🟡 Źródła różnią się w pisowni nazwiska pastora: w księdze chrztów podpisał się on „Johann Christian Starck”, a Harnoch i księga pastorów piszą „Stark”.

Źródła: J. Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe”, Gdańsk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreußens, z. 21), s. 23, 31; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 391–392; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, z. 2: „Der Landkreis Danzig”, Danzig 1885, s. 78; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 3, nr 30; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; J. Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe”, Danzig 1938, s. 29–31; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozrażewskiego, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 496 i 507; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 204–205, nr 99; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen”, Danzig 1913, nr 2, 6; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 423, 428; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 15–16; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 29; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 48, pozycja 177; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 91, 100; J. Muhl, „Kirchen auf der Danziger Höhe”, „Mitteilungen des Westpreußischen Geschichtsvereins”, rocznik 35, 1936, z. 2, s. 27, 29, 32, 33; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 20; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 15, 67, 110, 133, 223, 262, 299, 342; t. 2, s. 482, 635, 658, 678; t. 3, s. 707, 752; t. 4, s. 1062, 1125, 1195; t. 5, s. 1342, 1450, 1458, 1462, 1472, 1474, 1526; t. 6, s. 1742, 1746; t. 7, s. 1866, 1939, 1976, 2003; „Hannoversches Magazin”, 19 października 1839 roku, s. 4 (obraz strony: Gottfried Wilhelm Leibniz Bibliothek, Deutsches Zeitungsportal); „Berlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen”, 9 sierpnia 1851 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Aachener Anzeiger”, 3 sierpnia 1897 roku, s. 4 (obraz strony: Universitäts- und Landesbibliothek Bonn, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 7 czerwca 1907 roku, s. 12 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); W. Z. Łyjak, „Katalog reklamowy firmy organmistrzowskiej »August Terletzki« z Elbląga (1857–1908)”, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1999, nr 1, s. 60; Hermann Freytag, „Landgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 58, 1918, s. 111–124; E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 119r–119v, 121r–121v; Księga chrztów parafii ewangelickiej w Lublewie (Löblau), wyciąg z lat 1777–1790 z zapiskami pastora Johanna Christiana Starcka i dopiskiem pastora Daniela Uebego z 1897 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5599 (Archion 16424 i 16433).