Lubochowo — cmentarz ewangelicki na północnym skraju wsi

Na północnym skraju wsi Lubochowo, po niemiecku Liebwalde, około 80 metrów na wschód od drogi na Pudłowiec i Kołtyniany, leży dawny cmentarz ewangelicki o powierzchni 0,14 hektara, datowany na pierwszą ćwierć XX wieku. Wojewódzka ewidencja zabytków notuje go pod pozycją 71 arkusza gminy Stary Dzierzgoń; do rejestru zabytków nie został wpisany.

Drugim miejscem pochówku jest cmentarz przykościelny, ujęty w ewidencji razem ze świątynią pod pozycją 59 i chroniony wraz z nią w rejestrze zabytków pod numerem A-481 z 30 lipca 1968 roku. Trzeci ślad grzebalny odkryto w 1891 roku, około kilometra na wschód od kościoła, przy drodze do Feilschmidt: fundamenty małego budynku ze skarpami prostopadłymi i ukośnymi, a przy nich bardzo liczne kości ludzkie. Miejscowi wiązali je z klasztorem, o którym w źródłach nie ma śladu; Adolf Boetticher zaznaczył, że w geografii Töppena nic o tym nie znaleziono.

Wieś lokowano w 1299 roku, a w 1342 roku lokację odnowiono na prawie chełmińskim. Od 1752 do 1945 roku Lubochowo należało do powiatu morąskiego w państwie pruskim — od XIX wieku w rejencji królewieckiej, a w latach 1829–1878 w połączonej Prowincji Pruskiej. Kościół stoi tu od czasów krzyżackich — gotycka budowla ceglana z czterokondygnacyjną wieżą, dziś pod wezwaniem świętego Antoniego, w rejestrze od 30 lipca 1968 roku. W tym kościele od Reformacji w 1525 roku do 1945 roku sprawowano służbę Bożą po ewangelicku; Boetticher pisał o nim „die jetzt ev. Pfarrkirche zu Liebwalde”, odnotowując, że w czasach katolickich należał do archiprezbiteratu dzierzgońskiego i że patronat sprawował król.

Lubochowo było siedzibą parafii, a od 1635 roku jego kościół był macierzystym dla dotąd samodzielnego Przezmarku, po niemiecku Preußisch Mark. Wykaz duchownych ewangelickich Prus Zachodnich wspomina Martina Rexa, który w latach 1669–1673 był duchownym w Dzierzgoniu, a stamtąd przeszedł do Lubochowa i Przezmarku, i zmarł w 1681 roku. W spisie z 1885 roku wieś liczyła 647 mieszkańców.

Karta cmentarza z listopada 1990 roku ocenia jego stan słowami: „nagrobki zachowane w części, wypierane przez nowe”. W karcie zapisano, że stara część była wtedy nieczynna, a od wschodu przylegała do niej część nowa; najstarszy nagrobek pochodził z 1926 roku. W tej samej karcie z dawnych pochówków wymieniono trzynaście nagrobków i około dziesięciu mogił sprzed 1945 roku. Karta notuje główne obsadzenia lipowe alei i dojścia — osiemnaście lip i trzy jesiony — a drzewostan zachowany w dziewięćdziesięciu procentach.

Almanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku podaje w tutejszej parafii 2954 dusze, 9 szkół i 12 nauczycieli.

Źródła: wojewódzka ewidencja zabytków, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, arkusz gminy Stary Dzierzgoń (stan 29 sierpnia 2026 roku), pozycje 59 i 71; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku, gmina Stary Dzierzgoń; A. Boetticher, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreußen”, zeszyt o powiecie morąskim; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 223; Gemeindelexikon für das Königreich Preußen, zeszyt I: Provinz Ostpreußen, Berlin 1888 (spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku), s. 184–193; karta cmentarza w Lubachowie, oprac. J. Gzowski, 1990 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30.