Lubowidz — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Lubowidzu — po niemiecku Luggewiese — w gminie Nowa Wieś Lęborska założono w 1909 roku, wraz z neogotyckim kościołem, a karta ewidencyjna Narodowego Instytutu Dziedzictwa datuje go ogólnie na XIX wiek. Służył dwóm wsiom, Lubowidzowi i Mostom, i mierzy około 70 na 20 metrów. Granice wyznaczają droga z niewielkim wałem ziemnym od północy i zachodu oraz droga dojazdowa od południa; sporą część terenu zarastają gęste krzaki, starodrzewu brak. Widać wyraźne ślady dawnych ekshumacji, połamane epitafia i kamienne schody prowadzące donikąd — śladów budowli, do której miałyby prowadzić, na cmentarzu nie ma. Groby są liczne i różnorodne, od skromnych ziemnych po rodzinne grobowce, wszystkie pozbawione elementów metalowych.

Wśród nazwisk odnalezionych w 2015 roku są Karl Falk (1862–1928), właściciel, Gustav Jeschte (1904–1919), Hermann Natzke (1852–1920) i Erich Vandreike (1928–1940). Granitowa tablica rodziny Kreft upamiętnia Johanna (1849–1924), Johannę z domu Baumgardt (1854–1919) i ich syna Wilhelma (1898–1919). W tym samym roku przy pobliskim skrzyżowaniu ustawiono tablicę informacyjną.

Od 1437 roku, kiedy wieś lokowano jako chłopską na prawie polskim, jej nazwa jest poświadczona w źródłach. W XVI wieku część gruntów przeszła w ręce szlachty: w 1528 roku Mikołaj Wejher otrzymał tu w lenno 7 włók. W 1779 roku na bagnie lubowidzkim wykarczowano 170 mórg łąk i pól: po 48 mórg dostały folwarki w Nowej Wsi i w Rozłazinie, resztę osadzona tam rodzina. W 1784 roku Lubowidz leżał trzy czwarte mili na wschód-południowy wschód od Lęborka, nad Łebą i przy dwóch rybnych jeziorach; od wschodu i południa otaczały go wysokie góry i lasy. Mieszkali tu sołtys wolny, ośmiu gospodarzy i dwóch chałupników-budników; była chata sołecka, a wieś liczyła 15 dymów i należała do parafii w Dzięcielcu (Dzincelitz).

W źródłach nie znaleziono kościoła w Lubowidzu przed 1909 rokiem. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisał w Lubowidzu 731 ewangelików i 48 katolików, a jako parafię ewangelicką podał Dzięcielec (Zinzelitz), w spisie w dawnej postaci „Dzincelitz”; katolicy podlegali Lęborkowi. Kościół pomocniczy stanął tu w 1909 roku; Franz Schultz wymienia go w szeregu czterech takich kościołów powiatu lęborskiego, obok Wierschutzin z 1904, Lischnitz z 1910 i Schweslin z 1911 roku. Od 1 kwietnia 1911 roku, po wyłączeniu z parafii w Dzięcielcu (Zinzelitz), Lubowidz należał, wraz z Groß Boschpol, do parafii w Godętowie (Goddentow) — tak zapisuje to zbiorcza statystyka Schultza z około 1910 roku. W zestawieniu Schultza parafia godętowska powstała w 1887 roku, z kościołem poświęconym 13 października 1891 roku; Ernst Müller wpisuje jej pierwszych pastorów pod rokiem 1911.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wieś jako gminę kościelną parafii w Godętowie, oddaloną od Godętowa o 6 kilometrów, a dla całej parafii podaje 2076 dusz. Urząd pastora w Godętowie był wtedy nieobsadzony.

Drugą wsią, której służył ten cmentarz, były Mosty, po niemiecku Brück, a w spisie z 1895 roku Luggewieser Brücke, czyli „most Lubowidza”. W pradolinie Łeby sypano po 1824 roku groblę pod nowy trakt Gdańsk–Słupsk, budowany i przebudowywany do 1830 roku; szosa przekraczała tu Łebę po raz drugi. W 1876 roku teren należał do Lubowidza i był niemal niezabudowany, a spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczył w przysiółku 12 domów mieszkalnych i 140 mieszkańców; intensywniejsze osadnictwo rozwinęło się od 1920 roku. Własnego kościoła ani kaplicy Mosty nie miały; urząd stanu cywilnego mieścił się w Nowej Wsi Lęborskiej, a katolicy według danych z 1 grudnia 1905 roku należeli do parafii w Rozłazinie.

Cmentarza ewangelickiego w Mostach nie wymienia ani wojewódzka ewidencja zabytków, ani gminny program opieki nad zabytkami z 2016 roku, wyliczający nekropolie poewangelickie w 23 miejscowościach gminy Nowa Wieś Lęborska. W dawnym powiecie wejherowskim, na Kępie Oksywskiej, leżała wieś Mosty, którą Świętopełk podarował klasztorowi w Oliwie; jej dotyczy wzmianka księdza Jakuba Fankidejskiego.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W rejestrze wojewódzkiego konserwatora zabytków lubowidzki kościół nosi wezwanie świętego Stanisława Kostki, a w wykazie Narodowego Instytutu Dziedzictwa — świętej Anny.

Źródła: J. Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880; wojewódzka ewidencja zabytków, wykaz cmentarzy gminy Nowa Wieś Lęborska; M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej”; Cmentarz ewangelicki — Zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa); F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 245 (hasło Goddentow); Gemeindelexikon für das Königreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku, powiat Lauenburg i. Pomm., s. 86–87, poz. 32; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1050–1051; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 111.