Łupawa — cmentarze ewangelickie

W Łupawie były dwa cmentarze: przykościelny i wiejski. Przykościelny zajmował niewielki teren wokół kościoła, stojącego centralnie we wsi. Z jego pierwotnego zagospodarowania nie przetrwał ani jeden nagrobek — kamienie wykorzystano jako materiał na ogrodzenie terenu przykościelnego. Od strony drogi głównej stoi kamień upamiętniający poległych mieszkańców — żołnierzy pierwszej wojny światowej — oraz dekoracyjny postument z wazą; brak na nim inskrypcji, a daty i powodu jego powstania nie znaleziono w źródłach. Daty założenia cmentarza przykościelnego nie znaleziono w źródłach.

Cmentarz wiejski założono po przeciwnej stronie rzeki, w połowie drogi do młyna, po jej północnej stronie, przy niebieskim szlaku turystycznym. Rozplanowano go jako dwa nieznacznie przesunięte względem siebie prostokąty, obwiedzione kamiennym murem, który dziś nie wystaje ponad poziom terenu; wejście główne prowadziło od strony drogi. Zachowały się na nim nieliczne szczątki kamiennych nagrobków, a biegnąca wzdłuż alejka służy dziś jako skrót do zabudowań od północy i zachodu.

Łupawa, do 1945 roku Lupow, była wsią i majątkiem rodu von Puttkamer w powiecie słupskim, w rejencji koszalińskiej i prowincji Pomorze. Miała własną parafię ewangelicką (Kirchspiel Lupow) w okręgu kościelnym Słupsk-Stare Miasto, należącym do Kościoła unii staropruskiej. Kościół, według źródeł niemieckich ceglany i pochodzący z drugiej połowy XIII wieku, poświadczono jako parafialny w 1494 roku. Uszkodzony w wojnie trzydziestoletniej, został odbudowany w latach 1767–1772, a ołtarz pochodzi z około 1680 roku. Müller wylicza tutejszych duchownych od Matthiasa de Corona (przy nim odsyła do hasła Groß Jannewitz) i Thomasa Holsteniusa, ordynowanego w 1587 roku, po Karla Ernsta Emila Hoffmanna, wprowadzonego 1 października 1897 roku. Holstenius pochodził ze Słupska; ponad pół wieku, w latach 1634–1690, służył tu Jakob Nigrinus, po niemiecku Schwartz.

Jednego z nich, Johanna Georga Mattnera, powołała na urząd 24 października 1787 roku owdowiała Friederike von Podewils z domu von Grumbkow.

W 1784 roku Łupawa liczyła 48 dymów; mieszkali tu pastor i zakrystian, była stacja pocztowa i folwark Philippshof. Od 25 grudnia 1689 roku miała prawa miasta prywatnego (mediatnego), nadane przez elektora Fryderyka III w Cölln. Kościół był macierzysty w synodzie słupskim; należały do niego między innymi Żochowo, Darżyno, Grąbkowo, Poganice, Rębowo, Karżnica oraz Gogolewo i Gogolewko.

Tetzner przytacza wykaz Wobesera, w którym Łupawa figuruje wśród miejscowości powiatu słupskiego, gdzie niedawno głoszono kazania w mowie, „która jest złą polszczyzną”. Tetzner dalej go koryguje: Bernoulli słyszał tu w 1778 roku kazanie kaszubskie i wyraźnie to zaznaczył, więc słowa Wobesera odnoszą się w Łupawie najwyżej do nabożeństwa regularnego. W tym samym opisie Łupawa leży na zachodniej granicy zasięgu kaszubszczyzny w 1778 roku, obok Budowa, Dobieszewa, Damna, Wrześcia i Rowów.

Według inwentarza zabytków Ludwiga Böttgera z 1894 roku do kościoła w Łupawie, po niemiecku Lupow, przybudowano po obu stronach po trzy loże patronackie, połączone z wnętrzem czworokątnymi otworami, a pod nimi znajdowały się groby rodowe (Erbbegräbnisse). Na placu kościelnym w Łupawie stał pod koniec XIX wieku samotnie i bez żadnej ochrony kamienny pomnik Caroline Werthen z domu Huth, urodzonej w Altenburgu w Saksonii 14 maja 1754 roku i zmarłej w Łupawie 18 czerwca 1802 roku. Pod napisem pomnika Caroline Werthen w półkolistej niszy umieszczono urnę w wieńcu z liści dębowych, a na płycie wieńczącej stała urna, na którą malowniczo zarzucono chustę; tylną ścianę wypełniał wiersz, a Böttger zanotował z żalem, że pomnik służy wiejskiej młodzieży za cel do rzucania.

W 1879 roku majątek Lupow, liczący 1643 hektary, należał do von Bonina; działały przy nim gorzelnia parowa, olejarnia, młyn wodny i tartak. W latach 1905–1928 właścicielem był Ernst von Bonin, pan majoratu, który mieszkał na zamku Canitz w Łupawie. Majątek liczył wtedy 1784 hektary, a należały do niego leśnictwa Lupow, Sorkow i Gross-Runow.

Spis z 2 grudnia 1895 roku liczył wieś i majątek osobno: w gminie wiejskiej zapisano 315 ewangelików, 1 katolika, 1 innego chrześcijanina i 9 Żydów; w obszarze dworskim 405 ewangelików, 2 katolików i 3 Żydów. W sumie spis podaje 720 ewangelików, 3 katolików, 1 innego chrześcijanina i 12 Żydów. W 1925 roku na 648 mieszkańców przypadało 639 ewangelików. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 4200 dusz i kaplicę w Żochowie (w spisie: Sochow), oddaloną o 7,5 kilometra. Pastorem był Günther Harder.

W 1940 roku parafia liczyła 4184 członków, a oprócz samej Łupawy należało do niej według Pagla dziesięć wsi (inne zestawienie podaje dwanaście).

Po 1945 roku kościół przejęli katolicy; do dziś jest świątynią rzymskokatolicką.

Źródła: L. Böttger, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 4: „Der Kreis Stolp”, Stettin 1894, s. 14, 15; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Łupawa — kościół ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki — Zabytek.pl; Jan Wild, Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie, Informator Parafialny Parafii EA w Słupsku nr 10/2024; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Stolp, s. 172–173, poz. 84 i s. 180–181, poz. 257; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, s. 152; K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, hasło Lupow; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, s. 502–503 (hasło Lupow); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 980–983; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, „General-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche”, z. 2: „Die Provinz Pommern”, Berlin 1879, s. 186–187; „Pommersches Güter-Adressbuch”, wyd. 2, Stettin 1905, s. 174; „Güter-Adressbuch für die Provinz Pommern”, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 188; „Landwirtschaftliches Adressbuch der Rittergüter, Güter und Höfe der Provinz Pommern”, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 172; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 171.