Łupawa — dawny kościół ewangelicki (Lupow)

Łupawa — po niemiecku Lupow — była siedzibą samodzielnej parafii ewangelickiej. Murowany kościół, który stoi do dziś, wzniesiono w latach 1767–1772, w miejscu świątyni wzmiankowanej już w XIII wieku. Pełna inskrypcja fundacyjna z 1772 roku podaje, kto go zbudował: patron generał Philipp Wilhelm von Grumbkow, pastor Johann Ludwig Kummer i mistrz murarski Johann Gottfried Oberreich. Z wyposażenia inwentarz zabytków z 1894 roku wymienia ołtarz z około 1680 roku, trzy dzwony i nagrobek z 1802 roku.

Po 1945 roku zbór ewangelicki działał dalej: według Jana Wilda w 1954 roku liczył 800 wiernych i współużytkował kościół z parafią rzymskokatolicką, a do 1958 roku prowadził regularne nabożeństwa — luterańskie o godzinie dziesiątej, gdy msze katolickie odprawiano o ósmej i po południu („Informator Parafialny” nr 10 (263)/2024, s. 12). Dziś świątynia jest rzymskokatolickim kościołem parafialnym pod wezwaniem Matki Bożej Częstochowskiej.

W 1784 roku Łupawa liczyła 48 dymów; mieszkali tu pastor i zakrystian, była stacja pocztowa i folwark Philippshof. Od 25 grudnia 1689 roku miała prawa miasta prywatnego (mediatnego), nadane przez elektora Fryderyka III w Cölln. Kościół był macierzysty w synodzie słupskim; należały do niego między innymi Żochowo, Darżyno, Grąbkowo, Poganice, Rębowo, Karżnica oraz Gogolewo i Gogolewko.

Metryki prowadzono od 1743 roku. W listopadzie 2026 roku Archiwum Państwowe w Koszalinie udostępniało w serwisie szukajwarchiwach.gov.pl skany sześciu ksiąg parafii (zesp. 26/847/0) z lat 1787–1936. Najpóźniej kończą się księga zgonów — wpisem z grudnia 1923 roku (sygn. 26/847/0/-/7, skan 283) — i księga ślubów — wpisem z 26 grudnia 1936 roku (sygn. 26/847/0/-/6, skan 195). Do parafii należały między innymi Darżyno, Poganice, Grąbkowo, Żochowo z półsamodzielną gminą kapliczną, Karżnica i Malczkowo.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 4200 dusz i kaplicę w Żochowie (w spisie: Sochow), oddaloną o 7,5 kilometra. Pastorem był Günther Harder. Jako patrona spis wymienia pana majoratu von Bonina z Canitz koło Lupow. W 1940 roku parafia liczyła 4184 wiernych.

Thomasa Holsteniusa ze Słupska ordynowano tu w 1587 roku, a Jakob Nigrinus, noszący też nazwisko Schwartz, sprawował urząd od 1634 do 1690 roku. Urząd bywał tu przekazywany w obrębie jednej rodziny. Johann Ludwig Kummer prowadził parafię pięćdziesiąt pięć lat, od 1731 do 1786 roku. W tym samym roku powołano mu na pomocnika wnuka, Georga Petera Ludwiga Kummera, urodzonego w 1763 roku w Nożynie — ten jednak zmarł 7 października 1787 roku, mając dwadzieścia cztery lata, wkrótce po dziadku.

Według księgi duchownych Ernsta Müllera z 1912 roku w Łupawie, po niemiecku Lupow, po Kummerach pastorami byli: Johann Georg Mattner (1787–1816), powołany przez wdowę Friederike von Podewils z domu von Grumbkow, Heinrich Kumme (poprawka Müllera, s. 584; 1817–1837), Eduard Seefisch, syn pastora z Nożyna (1837–1839), Friedrich Karl Apitz (1840–1870), Ernst Heinrich Nitschke (1872–1889), Johannes Carmesin (1891–1896) i Karl Ernst Emil Hoffmann (od 1897 roku); wcześniej, w 1715 roku, przybył tu z Wrześcia Andreas Gerner.

Wieś leżała na granicy: linia zasięgu kaszubszczyzny w 1778 roku łączyła zachodnią granicę powiatu bytowskiego z Budowem, Dobieszewem, Łupawą, Damnem, Freist i Rowami. W Łupawie wygłaszano jeszcze w osiemnastym wieku kazania po kaszubsku; jedno z nich opisał naoczny świadek. W 1778 roku usłyszał je szwajcarski podróżnik Johann Bernoulli i odnotował wyraźnie, że kazanie wygłoszono po kaszubsku. W raporcie pastora Lorka z Cecenowa z 1821 roku, przytoczonym przez superintendenta Walthera Bartholdy’ego, czytamy, że kazania co niedzielę po niemiecku i po kaszubsku odbywały się wtedy już tylko w Cecenowie i w Główczycach, a w Rowach, Gardnie, Smołdzinie i Stowięcinie żyło jeszcze po pięćdziesiąt do stu osób mówiących wyłącznie po kaszubsku.

Czterdzieści, pięćdziesiąt lat wcześniej duchownych znających polski wymagano jeszcze we Wrześciu, Damnie, Skórowie, Łupawie, Mikorowie, Nożynie, Dobieszewie i Budowie.

Kościelnie Łupawa należała do synodu kołczygłowskiego (Alt Kolziglow), dopóki 14 lutego 1871 roku konsystorz go nie rozwiązał i nie rozdzielił jego jedenastu parafii między cztery synody naraz: Cetyń, Kołczygłowy, Budowo i Nożyno przeszły do Bytowa; Kwakowo, Wieszyno i Dębnica Kaszubska do synodu miejskiego Słupska; Mikorowo, Dobieszewo i Łupawa do synodu staromiejskiego Słupska (okręg Słupsk — Stare Miasto); Wałdowo do Miastka. Łupawa należała odtąd do okręgu Słupsk — Stare Miasto.

Ludność była niemal wyłącznie ewangelicka — spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje w gminie wiejskiej 315 ewangelików, jednego katolika, jednego innego chrześcijanina i dziewięciu Żydów, a w obwodzie dworskim 405 ewangelików, dwóch katolików i trzech Żydów.

Do kościoła w Łupawie przybudowano po obu stronach po trzy loże patronackie. Loże patronackie łączyły się z wnętrzem kościoła czworokątnymi otworami, a pod nimi znajdowały się dziedziczne grobowce rodowe. Na ambonie widnieje napis „Philipp Otto von Grumbkow Anno 1750”, lecz według Böttgera nastawę ołtarza z amboną wykonano znacznie wcześniej, około 1680 roku. Dwa dobrze ukształtowane cynowe lichtarze ołtarzowe nosiły tarczę z herbem Zitzewitzów. Nad lożami patronackimi umieszczono herby rodzin w rokokowych obramieniach ze stiuku. Z dzwonów jeden odlał w 1720 roku gdański ludwisarz Michael Wittwerck, a drugi w 1757 roku, także w Gdańsku, Johann Gottfried Anthoni; ten ostatni zdobi wizerunek Marii z Dzieciątkiem w glorii. Na placu kościelnym stał pomnik nagrobny Karoliny Werthen z domu Huth, urodzonej 14 maja 1754 roku w Altenburgu w Saksonii i zmarłej w Łupawie 18 czerwca 1802 roku.

Cmentarze były tu dwa, po obu stronach rzeki. Przykościelny zajmował niewielki teren wokół świątyni i nie zachował się na nim ani jeden nagrobek; od strony drogi głównej stoi kamień upamiętniający mieszkańców poległych w pierwszej wojnie światowej oraz dekoracyjny postument z wazą, którego z braku inskrypcji nie da się datować. Cmentarz wiejski założono po przeciwnej stronie rzeki, w połowie drogi do młyna, jako dwa prostokąty nieznacznie przesunięte względem siebie, wzmocnione kamiennym murem — dziś nie wystaje on już ponad poziom gruntu, a alejka biegnąca środkiem służy mieszkańcom za skrót.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Walther Bartholdy przytacza zaświadczenie „ówczesnego pastora w Łupawie” Jakoba Nigrinusa z 20 kwietnia 1631 roku, a według wykazu duchownych Müllera Nigrinus objął urząd w 1634 roku i był wtedy jeszcze pastorem w Wałdowie. Wobeser wylicza Łupawę wśród miejsc, gdzie kazań po kaszubsku już nie głoszono, a Bernoulli słyszał tu takie kazanie w 1778 roku. Autor podpisany „H. P.

J.” w „Ostpommersche Heimat” (1931) pisze, że Johann Ludwig Kummer urzędował od 1730 roku i zmarł w 1787 roku po pięćdziesięciu siedmiu latach służby (w opisie wyżej: pięćdziesiąt pięć lat, od 1731 do 1786 roku), że z dwóch cynowych lichtarzy jeden nosi herb Zitzewitzów z napisem „Hecter Zitzevitze 1609”, a drugi — herb rodu von Ramel z napisem „Eva Ramel” (w opisie wyżej oba noszą herb Zitzewitzów), i że prawa miejskie Łupawa otrzymała około 1691 roku (w opisie wyżej: od 25 grudnia 1689 roku). Pierwszą wzmiankę o kościele list Jesco von Puttkamera z Bytowa, ogłoszony w tym samym piśmie (1931), wiąże z dokumentem wystawionym w Oliwie 22 listopada 1310 roku, który wymienia „Marcusa, proboszcza z Lupow”, a dr Paetow (1932) — z 1494 rokiem (w opisie wyżej: świątynia wzmiankowana już w XIII wieku). O aniele chrzcielnym te same roczniki piszą różnie: według „H. P.

J.” (1931) wisiał dawniej nad chrzcielnicą i nie jest już używany, według notatki z 1932 roku anioły z Ustki i Łupawy wyniesiono na strych kościelny („auf den Kirchboden verbannt”), a w druku wykładu Paetowa (1932) stoi, że anioła spalono na strychu („verbrannt”), choć ten sam tekst proponuje, by znów zawiesić go przed ołtarzem. Dr Paetow w wykładzie ogłoszonym w „Ostpommersche Heimat” w 1932 roku pisze, że związek synodalny kołczygłowski utworzono w 1810 roku, a rozwiązano w 1870 roku (w opisie wyżej: rozwiązany aktem z 14 lutego 1871 roku).

Źródła: E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 502–503, 584; L. Böttger, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 4: „Der Kreis Stolp”, Stettin 1894, s. 13, 14, 15; Zabytek.pl — Łupawa, kościół ewangelicki, ob. par. pw. MB Częstochowskiej; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Stolp, s. 172–173, poz. 84 i s. 180–181, poz. 257; F. Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912; K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, s. 152; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869–1943; L. Böttger, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 4: „Der Kreis Stolp”, Stettin 1894; W. Bartholdy, „O Stolpa, du bist ehrenreich…”. Kulturgeschichtliche Beiträge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 980–983; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 171; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, „Informator Parafialny” Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku, nr 10 (263)/2024, s. 12; Archiwum Państwowe w Koszalinie, zesp. 26/847/0 „Akta parafii ewangelickiej w Łupawie”, sygn. 26/847/0/-/2–7 (księgi metrykalne z lat 1787–1936), skany: sygn. 2 — 7, sygn. 6 — 195, sygn. 7 — 283 (szukajwarchiwach.gov.pl); H. P. J., „Aus der Geschichte der Kirche zu Lupow”, „Ostpommersche Heimat” 1931, nr 42; „Die Kirche in Lupow” (list Jesco von Puttkamera z Bytowa), „Ostpommersche Heimat” 1931, nr 45; dr Paetow, „Geschichte des Kirchenkreises Stolp-Altstadt”, „Ostpommersche Heimat” 1932, nr 17–19; „Weiheschiff und Taufengel”, „Ostpommersche Heimat” 1932, nr 13.