Łupawsko — cmentarz ewangelicki

Łupawsko — po niemiecku Lupowske, od 29 grudnia 1937 roku Grünenwalde — leży 14 kilometrów na północny wschód od Bytowa, nad jeziorem Jasień, w dawnym powiecie bytowskim w prowincji Pomorze i w okręgu urzędowym Pomysk. Własnego kościoła ani kaplicy wieś nie miała; cmentarz ewangelicki leżał przy drodze wzdłuż jeziora, na trasie Łupawsko–Soszyca, na skraju lasu. Po 1945 roku ludność ewangelicką wysiedlono, a cmentarz opuszczono i zdewastowano.

Dziś zachowane są jedynie ślady: omszałe podstawy żeliwnych krzyży i rozrzucone fragmenty nagrobków; granice założenia są nieczytelne.

Nazwa pochodzi od jeziora, zapisanego w 1310 roku jako Lacus Lupansko; w 1335 roku pleban bytowski wystąpił jako świadek w rozstrzygnięciu rozjemczym sporu o to jezioro. Pierwszą wzmiankę o wsi odnosi się do 1618 roku, a jej założenie protokół wizytacji z 8 września 1638 roku przypisuje księciu pomorskiemu Franciszkowi I; była to osada rybacka. Nazwa Grünenwalde, nadana w 1937 roku, występuje w 1628 roku, a w 1662 roku zapisano „Grünenwalde, alias Lupowske”.

Opis ziemi bytowskiej, sporządzony po objęciu jej przez Brandenburgię (hołd złożono 18 czerwca 1658 roku), wymienia Lupowske wśród ośmiu wsi domenalnych okręgu parafialnego Bytowa, a dołączony do niego inwentarz starostwa notuje, że wieś od dawna składała się z sołtysa, czterech chłopów i jednego strzelca — i że wszyscy oni wciąż tam są. Strzelec mieszkał w lesie pod Litschnitz, pilnował drewna, a ponieważ trafiło mu się miejsce, gdzie były szczupaki, oddawał z niego dwie kopy tych ryb i 23 floreny w gotówce. Łupawsko leżało półtorej mili na północny wschód od Bytowa, nad długim na milę jeziorem łupawskim, przy trakcie pocztowym z Bytowa do Lęborka. Mieszkali tu sołtys wolny, czterech gospodarzy i karczmarz; żyli z rybołówstwa, a każdy z gospodarzy płacił urzędowi bytowskiemu 24 talary rocznie.

Według opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku Łupawsko, po niemiecku Lupowske, liczyło 6 ognisk (domostw) i było wcielone do kościoła w Jasieniu, po niemiecku Jassen — filii parafii w Pomysku Wielkim.

Później wieś należała do parafii ewangelickiej w Pomysku Wielkim (Groß Pomeiske), którą Ernst Müller opisuje jako złożoną z obu Pomysków, Łupawska i Jellentsch. Pomysk Mały wraz z Łupawskiem oddawał wówczas meszne katolickiemu proboszczowi w Bytowie. Według monografii powiatu bytowskiego wydanej w 1938 roku w czasie rekatolizacji tej ziemi, gdy wikariusz generalny Johann Judicki usuwał ewangelickich duchownych i przejmował kościelne uposażenia, tylko dwie świątynie — w Jasieniu i w Pomysku Wielkim — ocalały jako prywatna własność dworu i pozostały ewangelickie.

Franz Tetzner, objeżdżając te strony u schyłku XIX wieku, wymienił Łupawsko jako wieś, w której po kaszubsku mówili prawie wszyscy mieszkańcy, podczas gdy w sąsiednim Pomysku Wielkim mowa ta niemal zanikła, a w Pomysku Małym znali ją tylko dorośli. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje tu 204 ewangelików i piętnaścioro katolików. W 1925 i 1933 roku Łupawsko (od 1937 roku Grünenwalde) liczyło odpowiednio 275 i 259 mieszkańców, bez ani jednego katolika. W tym czasie katolików z okolicy kierowano do parafii w Bytowie.

Źródła: L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1056; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); „Cmentarz w Łupawsku”, serwis „Jasień Zaprasza” (jasien.kaszuby.pl), 19 kwietnia 2021 roku; Reinhold Cramer, „Geschichte der Lande Lauenburg und Bütow”, t. 1, Königsberg 1858; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, hasło Groß-Pomeiske, s. 75–77; Erich Winguth, „Die Geschichte des Kreises Bütow”, odbitka z „Die Kunst- und Kulturdenkmäler der Provinz Pommern. Kreis Bütow”, Stettin 1938; „Kreis Bütow”, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichmüller (Die Kunst- und Kulturdenkmäler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938, s. 232–233; Gemeindelexikon für die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow; Franz Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899; A. Świetlicka, E. Wisławska, Słownik historyczny miast i wsi województwa słupskiego. Przewodnik bibliograficzny, Słupsk 1998; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1056.