Luzino — cmentarz ewangelicki

Dawny cmentarz ewangelicki w Luzinie leżał w centrum wsi, przy ulicy Młyńskiej, osobno od czynnych cmentarzy katolickich. Wojewódzka ewidencja zabytków wymienia go pod pozycją 32 wykazu gminy Luzino jako dawny cmentarz ewangelicki na działce 912, urządzonej dziś jako park; to samo położenie podaje punkt wskazany przez Marka Drzewieckiego. W źródłach pisanych nie znaleziono dziejów cmentarza, daty jego założenia ani jego granic.

Luzino, po niemiecku Lusin, należało do 1920 roku do powiatu wejherowskiego (Kreis Neustadt in Westpreußen). W 1245 roku wieś stała się własnością klasztoru w Żukowie. W 1312 roku jako świadek występuje tutejszy proboszcz Piotr i ten rok z pewnością poświadcza parafię rzymskokatolicką, dziś pod wezwaniem świętego Wawrzyńca; jej księgi metrykalne, ujęte w wykazie Bära, zaczynają się chrztami z 1631 roku.

W 1332 roku klasztor wydał tutejszy młyn na prawie magdeburskim i zamierzał wówczas przenieść na prawo niemieckie także samą wieś. Według Theodora Hirscha Luzino pozostało wśród tych dóbr klasztornych, które prawa niemieckiego nie otrzymały. Rejestr poboru królewskiego z 1570 roku notuje Luzino jako wieś z kościołem, liczącą 51 łanów, z których cztery miał proboszcz, a jedenaście stało pustych; od 36 łanów osiadłych, koła młyńskiego, karczmy dziedzicznej, trzech zagrodników i łanu młynarza podatek zapłacił Jerzy de Eden, prepozyt klasztoru żukowskiego. Wizytacja archidiakonatu pomorskiego opisuje kościół jako drewniany z wieżą, a uposażenie parafii jako cztery łany, ogród z łąkami i staw rybny za plebanią; do parafii należało dwunastu poddanych w Luzinie oraz Kębłowo, Gościcino, Barłomino, Robakowo, Sopieszyno, Dąbrówka, Częstkowo, Milwino, Wyszecino i Strzebielino.

W tym samym wykazie Gościcino nazwano wsią szlachty heretyckiej. Franz Schultz odnosi ten zapis do około 1597 roku, a wydawca zbioru wywodzi go z kodeksu pelplińskiego z wizytacją z 1649 roku.

W 1702 roku wizytator naliczył w parafii luzińskiej około ośmiuset katolików przystępujących do komunii wielkanocnej i około trzystu „heretyków”; parafianie nie chcieli posyłać dzieci do katolickiego nauczyciela. W 1733 roku rozebrano dawny, drewniany kościół świętego Wawrzyńca; proboszcz Maciej Rzepczyński, dziekan mirachowski, zaczął wznosić nowy, z kamienia i cegły, i około 1740 roku ukończył go z zewnątrz — tak zapisał w 1749 roku kronikarz oliwski Tomasz Schwengel.

W 1766 roku archidiakon Złocki wykazał w parafii 97 dzieci luterańskich — 45 chłopców i 52 dziewczynki — obok 522 katolickich. Kataster z 1773 roku notuje we wsi 117 dusz, przeważnie wyznania luterańskiego. Wizytacja z 1780 roku zapisała, że tutejsi „akatolicy” nie mieli własnego zboru.

Słownik geograficzny notuje 433 katolików i 118 ewangelików w 52 domach. W spisie z 1 grudnia 1890 roku wieś liczyła 753 mieszkańców, w tym 149 ewangelików; Stefan Ramułt, przeliczając dane spisu, naliczył wśród nich 132 Niemców i siedemnastu Kaszubów. Spis z 1 grudnia 1910 roku wymienia Luzino w dwóch pozycjach — wieś pod numerem 31 i obwód leśny pod numerem 75 — i obu przypisuje parafię ewangelicką w Bolszewie. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 września 1921 roku, zastał w gminie wiejskiej 1018 mieszkańców, w tym 980 rzymskich katolików i 38 ewangelików. W tym spisie narodowość polską podało 988 osób, niemiecką 30. Osobny obwód dworski liczył wtedy 76 osób, wszystkie wyznania rzymskokatolickiego.

Kościół ewangelicki ufundował w Luzinie Eberhard von Zelewski z Barłomina (1847–1904) — jako kościół filialny, na wzgórzu Kukówka, około czterystu metrów od kościoła katolickiego. Akt donacji gruntu podpisano 13 czerwca 1895 roku, budowę rozpoczęto w sierpniu tego samego roku, a świątynię poświęcono w 1897 roku. Własnej parafii nie utworzono: kościół podlegał parafii ewangelickiej w Bolszewie i obsługiwał go tamtejszy pastor. Działał do 1945 roku, po wojnie stał opuszczony. Od 1976 roku przebudowywano go na Gminną Bibliotekę Publiczną, czynną od 1977 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Bolszewo (Bohlschau) i podaje tu 185 ewangelików (razem z przyległymi osadami).

Źródła: F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 477–479; „Visitationes archidiaconatus Pomeraniae”, s. 470–471; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. V, Warszawa 1884; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 326, 396; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 91 (2009), księga G69 (1780); M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej” (punkt ze zbioru położeń cmentarzy); wojewódzka ewidencja zabytków; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 6 (1882), s. 70–73; T. Schwengel, „Apparatus pro annalibus Olivensibus” (1749), wyd. B. Czapla, Fontes TNT XVI–XIX, Toruń 1912–1915, s. 229–231; S. Ramułt, „Statystyka ludności kaszubskiej”, Kraków 1899, s. 62; „Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym”, t. XI: Prusy Królewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, Źródła Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911, s. 277; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38.