Luzino — dawny zbór ewangelicki

Dawny kościół ewangelicki w Luzinie, ceglany i neogotycki, stoi na wzgórzu Kukówka — 118 metrów nad poziomem morza. Kościół katolicki stoi około 400 metrów od niego. Ufundował go Eberhard von Żelewski, właściciel Barłomina; w źródłach nazwisko fundatora bywa pisane dwojako: Żelewski i Zelewski. Do budowy użyto cegły z barłomińskiej cegielni. Jako datę wzniesienia świątyni podaje się rok 1895; poświęcono ją w październiku 1897 roku. Zbór podlegał parafii ewangelickiej w Bolszewie i pozostawał jej filią w 1910 roku.

Datę poświęcenia potwierdza relacja prasowa z października 1897 roku. Korespondent królewieckiej „Ostpreußische Zeitung” donosił z Luzina 13 października, że w minioną niedzielę generalny superintendent dr Döblin uroczyście poświęcił nowy kościół ewangelicki, zbudowany przez budowniczego Heinemanna. Obecnych było dziesięciu duchownych z okolicy, darczyńcy — wśród nich konsul Brandt z Gdańska, który dał na budowę znaczną sumę — landrat hrabia Keyserlingk i właściciele okolicznych majątków.

Według „Danziger Zeitung”, na którą powołała się gazeta, uroczystość zaczęła się o wpół do dziesiątej pożegnaniem dotychczasowego tymczasowego miejsca nabożeństw, skąd w uroczystym pochodzie przeniesiono naczynia liturgiczne do świątyni. Liturgię odprawił superintendent Luckow z Wejherowa, a kazanie wygłosił duszpasterz parafii, pastor Becker z Bolszewa.

Kataster kontrybucyjny z 1773 roku, sporządzony po przejęciu dóbr klasztornych przez państwo pruskie, wyliczył we wsi sołtysa, sześciu gospodarzy, młynarza oraz kilku zagrodników i drobnych czynszowników — razem 117 dusz, w większości, jak zapisano, wyznania luterańskiego. Słownik geograficzny notuje we wsi włościańskiej 118 ewangelików i 433 katolików w 52 domach. Te same liczby odnosi Franz Schultz do roku 1869, kiedy Luzino — królewska wieś chłopska i majątek wieczystodzierżawny — liczyło 551 mieszkańców na 127 włókach, w 15 gospodarstwach kmiecych i sześciu zagrodniczych. W spisie z 1 grudnia 1890 roku wieś liczyła 753 mieszkańców, w tym 149 ewangelików. Stefan Ramułt, przeliczając dane spisu, naliczył wśród nich 132 Niemców i 17 Kaszubów.

Kościół był czynny do 1945 roku, po wojnie stał opuszczony. Przebudowano go na bibliotekę w latach 1976–1977 i odtąd mieści się w nim gminna książnica: dziś Gminna Biblioteka Publiczna imienia Leona Roppla przy ulicy Ofiar Stutthofu. Pieniądze na przebudowę dała Wojewódzka Rada Narodowa w Gdańsku; opis obiektu wiąże tę decyzję z osobą jej przewodniczącego Piotra Stolarka, ocalałego z marszu śmierci, który w tym kościele dostał niegdyś miskę ciepłej zupy.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Bolszewo (Bohlschau) i podaje tu 185 ewangelików (razem z przyległymi osadami).

Źródła: Dawny kościół ewangelicki w Luzinie (odtur.pl); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. V, hasło Luzino; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 478–479; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); S. Ramułt, „Statystyka ludności kaszubskiej”, Kraków 1899, s. 62; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38; „Ostpreußische Zeitung” (Königsberg), 15 października 1897 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).