Machowino — dawny kościół ewangelicki (Gross Machmin)

Obecny kościół w Machowinie, po niemiecku Groß Machmin, wzniesiono w latach 1881–1882 (w opracowaniach spotyka się też rok 1892, zapewne błędny). Poprzednią świątynię — niską szachulcową budowlę z czasów wojny trzydziestoletniej — około 1880 roku zamknięto z powodu złego stanu, a następnie rozebrano. Z dawnego wyposażenia ocalały późnorenesansowa chrzcielnica z 1613 roku oraz witraż z herbem rodu von Schwaven i inskrypcją z 1570 roku.

Według berlińskiego „Reichsbote” z 30 grudnia 1882 roku kamień węgielny pod nowy kościół położono uroczyście 5 kwietnia 1881 roku, a poświęcono go 20 grudnia 1882 roku. Do tego czasu nabożeństwa odprawiano tymczasowo w izbie szkolnej. Poświęcenia dokonał osobiście sędziwy generalny superintendent Pomorza doktor Jaspis, w obecności superintendenta diecezjalnego Riemera, miejscowego pastora Hentschela z Wytowna i pastorów z Charnowa, Wrześcia, Słupska, Duninowa i Gardny Wielkiej. Spod szkoły ruszyła procesja: młodzież szkolna trzech wsi filialnych — Machowina, Bydlina i Karzcina — z nauczycielami, budowniczy, mistrz murarski Karpinski ze Słupska, z kluczem kościoła na jedwabnej poduszce, rada parafialna całej parafii w Wytownie z naczyniami liturgicznymi, generalny superintendent i superintendent, a między nimi patron kościoła von Uckermann z Machowina.

Generalny superintendent wygłosił przemówienie na podstawie Ewangelii Jana 10,22 i następnych wersetów. Kościół zbudowano z nietynkowanej cegły, z wieżą wysoką na 115 stóp i zaopatrzoną w zegar, w zmodyfikowanym stylu gotyckim, nazywanym przez gazetę „pruskim gotykiem”. Organy wartości 2400 marek oraz fioletowe nakrycia ołtarza, chrzcielnicy i ambony były darem zmarłego współpatrona, krucyfiks ołtarzowy i sentencje na ścianach podarowała owdowiała pani von Uckermann z domu Puttkamer, obraz ołtarzowy ze złożeniem Chrystusa do grobu namalowała i ofiarowała najstarsza córka patrona, a Biblię ołtarzową, misę chrzcielną i dzban — trzej nauczyciele gminy filialnej. Organy o ośmiu głosach, z manuałem i samodzielnym pedałem, zbudował organmistrz Völkner z Duninowa; stolarkę wykonali mistrzowie Mickley ojciec i syn z Wytowna oraz Klix z Machowina.

W 1784 roku Machowino liczyło 24 dymy i miało nauczyciela oraz młyn zwany Obermühle. W 1784 roku wcielona była do kościoła w Machowinie wieś Bydlino.

Zbór był filiałem parafii w Wytownie (Weitenhagen) i należał do synodu słupskiego, a w latach 1817–1945 — do synodu miejskiego Słupsk; wykaz duchownych Pomorza wymienia w tej samej parafii Machowinko. Spis z 2 grudnia 1895 roku wykazał w gminie wiejskiej 115 mieszkańców, wszystkich wyznania ewangelickiego, a w obwodzie dworskim 247 ewangelików. Słownik geograficzny podaje dla Machowina trzech katolików.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wieś jako filię parafii w Weitenhagen, oddaloną od Weitenhagen o 5 kilometrów, a dla całej parafii podaje 1900 dusz. Pastorem był Walter Scheel. Patronat nad Groß Machmin sprawowali właściciel majątku von Uckermann z Groß Machmin i właściciel majątku, prezydent policji von Puttkamer z Karzin.

Po 1945 roku świątynia w Machowinie przeszła w ręce rzymskokatolickie jako kościół filialny pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego. Józef Szymański przytacza pismo księdza Jana Ziei, który od 2 kwietnia 1946 roku objął placówki duszpasterskie w Wytownie, Objeździe i „Machominie (Gr. Machmin)”. W pobliżu osiedlili się ewangeliccy uchodźcy z okolic Suwałk, którzy współtworzyli polskojęzyczną parafię ewangelicką w Słupsku.

Cmentarz wyznaczono na planie kwadratu, na południowy wschód od zabudowań. Wiodły do niego niegdyś dwie aleje; do dziś została jedna, bez nasadzeń. Nekropolię podzielono na cztery kwatery, a pośrodku wygrodzono kwaterę rodziny von Uckermann, właścicieli majątku (monografia cmentarzy podaje nazwisko w postaci „Ackermann”). W tej kwaterze zachowało się wiele pozostałości nagrobków — krzyże żeliwne i kamienne oraz mogiły obwiedzione kamieniem.

Karl-Heinz Pagel podaje, że wieś zajęła Armia Czerwona 8 marca 1945 roku, a całą ludność wysiedlono. Straty to 16 poległych, 10 zmarłych cywilów i 29 zaginionych. Później odnaleziono 167 mieszkańców w RFN i 131 w NRD. Nauczycielami byli Georg Brunke i ostatnio Otto Zessin. W kościele były: płyta nagrobna, kielich z 1693 roku i organy — dar patrona von Zitzewitz z Niepoględzia. W kościele wisiały dzwony z 1590 i 1606 roku; starszy oddano w czasie I wojny światowej.

Źródła: Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart”, Teil II: Regierungsbezirk Köslin, Stettin 1912, s. 483–484 (Weitenhagen); K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, hasło Machowino; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 170–171, poz. 39 i s. 178–179, poz. 209; Karl-Heinz Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, hasło Groß Machmin; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 983; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 176–177; „Der Reichsbote” (Berlin), 30 grudnia 1882 roku, s. 5–6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); J. Szymański, „Tworzenie struktur parafialnych i życia religijnego w Słupsku w latach 1945–1948”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 112, 2019, s. 410.