Mąkowo — cmentarz ewangelicki

Mąkowo, po niemiecku Mankau, to niewielka kolonia w sołectwie Wierzchowo, po niemiecku Firchau, w gminie Człuchów. Zachował się tu cmentarz rodowy datowany na połowę XIX wieku, ujęty w gminnej ewidencji zabytków. Ewidencja nazywa go cmentarzem rodowym, bez określenia wyznania.

Karta cmentarza z 30 września 1992 roku opisuje jego stan słowami: „dół po rozkopanym grobowcu, drzewostan wycięty”. Niewielki, liczący pięć arów cmentarz leżał na zachód od zniszczonej osady, przy drodze gruntowej pośród pól; z ogrodzenia pozostały jedynie fundamenty muru z drugiej połowy XIX wieku. W 1992 roku na placu cmentarza odnotowano jeden wolno stojący nagrobek oraz zarośla z barwinkiem; kościoła ani kaplicy na cmentarzu karta nie notuje.

W wykazie wasali z 1774 roku Mąkowo figuruje wśród dóbr 38-letniego hrabiego Adama Grabowskiego, podpułkownika polskiego w stanie spoczynku, mieszkającego w Sypniewie w ziemi bydgoskiej. W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Mankau jako majątek. Notował tu cztery domy mieszkalne i 46 mieszkańców, w tym 23 ewangelików i 23 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Starym Gronowie; katolicy — do parafii w Człuchowie.

W XIX wieku Słownik geograficzny umieszcza Mękowy w powiecie chojnickim, a wykaz gmin sporządzony po spisie z 1 grudnia 1885 roku wymienia Mankau wśród obwodów dworskich powiatu chojnickiego, pod pozycją 103. W Jakobsdorfie miało Mąkowo okręg urzędowy i urząd stanu cywilnego. Obwód dworski miał wtedy 226 hektarów, w tym 139 hektarów roli, 60 hektarów łąk i 2 hektary lasu. Obwód liczył jedno miejsce zamieszkane, cztery domy i siedem gospodarstw domowych. W wykazie gmin z 1885 roku zapisano, że mieszkały w majątku 44 osoby: 28 mężczyzn i 16 kobiet. Ewangelików było 20, a katolików 24. Ewangelicy należeli do parafii w Gronowie, dziś Starym Gronowie, katolicy zaś do parafii w Człuchowie. Harnoch wymienia Mankau wśród miejscowości parafii gronowskiej.

W 1891 roku Mąkowo było majątkiem Roberta Bötzela, liczącym 225 hektarów. W 1903 roku została z niego resztówka o powierzchni 110 hektarów, którą posiadał Michael Gerth, a w 1912 roku Pagenkopf. Według księgi adresowej majątków Prus Zachodnich z 1912 roku właścicielem szlacheckiego majątku Mąkowo, po niemiecku Mankau, był Pagenkopf. Do 1920 roku Mąkowo leżało w Prusach Zachodnich, w rejencji kwidzyńskiej.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Stare Gronowo (Grunau) i podaje tu 16 ewangelików w obszarze dworskim.

Źródła: E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 137; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat chojnicki, pozycja 103; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, hasło „Mękowy”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, 1890; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków, gmina Człuchów (pozycja 98); karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Zabytki — Urząd Gminy w Człuchowie; karta cmentarza w Mąkowie, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 336 (s. 14); „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 116; „Westpreussisches Güter-Adressbuch”, Stettin 1903, s. 116–117; „Handbuch des Grundbesitzes”, Prusy Zachodnie, 1909, s. 204; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 42–43; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 53.