Mała Słońca — cmentarz ewangelicki

Mała Słońca (po niemiecku Klein Schlanz) należy do gminy Subkowy w powiecie tczewskim. Leży tuż nad lewym brzegiem Wisły, cztery i pół kilometra na wschód od Subków; Słownik geograficzny chwali tutejszą ziemię jako bardzo żyzną i wymienia we wsi gorzelnię parową, cegielnię wyrabiającą dreny, hodowlę bydła i mleczarnię. Indeks wizytacji archidiakonatu pomorskiego notuje obok siebie obie wsie i podaje ich dawne polskie miana: Mała Słońca to „Słońca niemiecka”, Wielka Słońca — „Słońca polska”. Rozróżnienie na „Słońcę niemiecką” i „Słońcę polską” zapisano w szesnastym stuleciu; cmentarz poewangelicki przetrwał w Małej Słońcy, czyli w dawnej „Słońcy niemieckiej”.

W 1280 roku książę Mściwój nadał wieś Małą Słońcę biskupowi płockiemu Tomaszowi. W 1291 roku Mściwój potwierdził sprzedaż Małej Słońcy Krzyżakom, którzy kupili ją od Aleksego. Później dobra puszczono w wieczystą dzierżawę. W 1710 roku proboszcz subkowski pobierał stąd dziesięć korcy żyta i tyleż owsa, a w 1780 roku wieś należała do Adama Pałubickiego i liczyła 164 katolików oraz czterech innowierców.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Klein Schlanz jako majątek w dzierżawie wieczystej z dziewięcioma zagrodami chałupniczymi. Notował tu 26 budynków mieszkalnych i 457 mieszkańców, w tym 77 ewangelików i 380 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Rauden; miejscowość miała własny okręg szkolny. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał w Małej Słońcy 404 mieszkańców, wśród nich 328 katolików i 76 ewangelików. Te same liczby podaje Słownik geograficzny, dodając, że wieś obejmowała 1013 hektarów, a tutejsza szkoła katolicka miała w 1887 roku sześćdziesięcioro troje dzieci. W sąsiedniej Wielkiej Słońcy ewangelików było wtedy dwudziestu pięciu. W spisie z 1885 roku ewangelicy z Małej Słońcy należeli do parafii w Rudnie (Kirchspiel Rauden), katolicy — do parafii w Subkowach.

Mała Słońca była majątkiem w dzierżawie wieczystej, który w 1891 roku należał do wdowy Uphagen, a w latach 1903–1923 do Thekli Uphagen i jej dzieci. W tym czasie majątek liczył 1006 hektarów i miał gorzelnię i mleczarnię. Między 1923 a 1928 rokiem majątek przeszedł do Małgorzaty Kolbe (466 hektarów), a 250 hektarów miał wtedy Skarb Państwa. W 1929 roku 363 hektary Margarety Kolbe wpisano do wykazu ziemi przymusowego wykupu. W 1934 roku, na początku, państwo ogłosiło parcelację przymusowo wykupionych gruntów.

Wojewódzka ewidencja zabytków wymienia w Małej Słońcy dwa dawne miejsca pochówku, jedno po drugim: pod pozycją 44 dawny cmentarz ewangelicki — obiekt tego hasła — i pod pozycją 45 dawny cmentarz epidemiczny. W dokumentacji konserwatorskiej nie znaleziono nazwisk z nagrobków, daty założenia ani powierzchni cmentarza w Małej Słońcy; nie odnotowano w niej też, co stało się z cmentarzem po 1945 roku. Karta z 15 listopada 1984 roku ocenia stan cmentarza słowami: „zły — czytelne 2 nagrobki i jedna płyta marmurowa”.

Cmentarz leżał wtedy w młodym lesie mieszanym, około czterystu metrów od drogi z Gorzędzieja do Małej Słońcy. W karcie z 1984 roku zapisano, że do cmentarza prowadziła zachowana w części aleja lipowa, a układ całości i kwater był nieczytelny. Najstarszy czytelny nagrobek nosił datę 22 lutego 1919 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Rudno (Rauden) i podaje tu 47 ewangelików w obszarze dworskim.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Subkowy, pozycja 44; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. X, hasło „Słońca” (1. Mała, 2. Wielka); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Dirschau, s. 30, poz. 49 (Klein Schlanz); Visitationes archidiaconatus Pomeraniae — indeks miejscowości; Gmina Subkowy — Mała Słońca / Cmentarz ewangelicki; karta cmentarza w Małej Słońcy, oprac. B. Grochowski, Z. Grochowska, G. Olszewska, Gdańsk 1984 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 219, pozycja 224; „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 76; „Handbuch des Grundbesitzes”, Prusy Zachodnie, 1909, s. 40; „Księga Adresowa Obywateli Ziemskich Rzeczypospolitej Polskiej”, 1923, s. XXXVII; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1929 nr 9 poz. 74, pozycja 20; „Pomorski Dziennik Wojewódzki” 1934, nr 4; „Pomorski Dziennik Wojewódzki” 1934, nr 7; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1185; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71.