Malbork — cmentarz Jerozolimski (obecnie Park Jerozolimski)

Park Jerozolimski w Malborku, przy ulicy Armii Krajowej 68, to dawny cmentarz Jerozolimski — największa nekropolia miasta, w źródłach niemieckich „St. Jerusalemfriedhof”. Był to cmentarz ewangelicki i tak też wymienia go wojewódzka ewidencja zabytków miasta Malborka, pod pozycją 944, jako park będący dawnym cmentarzem Jerozolimskim, ewangelickim; do rejestru zabytków cmentarz nie został wpisany. Pod tym samym adresem stoi szpital Jerozolimski z drugiej połowy XVI wieku, dziś siedziba centrum kultury, chroniony w rejestrze pod numerem 208/N z 29 marca 1962 roku.

W źródłach nie znaleziono dokładnej daty, od której grzebano tu zmarłych przy szpitalu Jerozolimskim. Cmentarz leżał poza obwodem bastionowych fortyfikacji otaczających Malbork i to ich linia wyznaczyła kształt pierwotnego założenia. W latach 1709–1710 pochowano tu zmarłych na dżumę, którą przywlokły do Malborka wojska wojny północnej. Cmentarz przy szpitalu leżał poza murami, w oddaleniu od zabudowy; w całym mieście zmarło wtedy na dżumę około 1400 osób. Od XIX wieku „St. Jerusalemfriedhof” był największym z malborskich cmentarzy; przed 1945 rokiem znajdowało się na nim 3427 mogił. Ostatni oficjalny pogrzeb odbył się w 1944 roku.

Po pierwszej wojnie światowej Malbork miał dwie kwatery wojenne i większa z nich powstała tutaj, na najstarszej części cmentarza. Wejście flankowały dwa wielkie kamienie z wyrytymi datami 1914 i 1919; ostatni ranni umierali w malborskich lazaretach jeszcze po zakończeniu wojny. Pośrodku ustawiono w 1919 roku wielki dębowy krzyż, a obok kamień ku czci matek poległych żołnierzy z napisem „Den Müttern der Helden 1914-18”. Mogiły wojskowe miały kształt Krzyży Żelaznych, a wśród nich wyróżniał się Grób Nieznanego Żołnierza; w dziewięciu rzędach pochowano 206 żołnierzy.

W 1929 roku złożono tu Brunona Kaisera (1898–1929), malborskiego lotnika, ucznia i przyjaciela szybownika Ferdinanda Schulza; obaj zginęli 16 czerwca 1929 roku w Sztumie, gdy zrzucali wieniec z samolotu „Marienburg”.

W czasie drugiej wojny światowej chowano tu jeńców ze Stalagu XX B Marienburg-Willenberg i poległych żołnierzy. 13 października 1943 roku pogrzebano 200 ofiar amerykańskiego nalotu na zakłady lotnicze w Królewie, gdzie budowano samoloty Focke-Wulf 190. Do końca 1945 roku złożono na cmentarzu ciała 273 zmarłych, których w domach zniszczonych podczas walk o miasto odnalazł ksiądz Konrad Will. Jak podaje recenzja pracy Rainera Zachariasa, był to katolicki proboszcz, jedyny duchowny pozostały w Malborku, który podjął posługę wśród niemieckiej ludności obu wyznań. W jednym z masowych grobów przy dawnych kwaterach wojskowych pochowano 27 osób.

Cmentarz zamknięto decyzją naczelnika miasta Malborka numer 15/78 z 20 października 1978 roku. Zachowane nagrobki sprzedano wtedy kamieniarzom do ponownego użycia, a nagrobki z kwatery wojennej, wykonane z cementu, uległy całkowitemu zniszczeniu. Pozostałe po nich fragmenty zabezpieczono później przy pracach ziemnych i zgromadzono w lapidarium: pośrodku stoi uszkodzony pomnik z Grobu Nieznanego Żołnierza w formie Krzyża Żelaznego, po prawej nieliczne nagrobki odnalezione na części cywilnej, a w rogu wielki kamień z kwatery wojennej poświęcony matkom poległych.

Cmentarz przy szpitalu Jerozolimskim widnieje na dwóch planach miasta: na fragmencie planu zamku i miasta z czasów krzyżackich, sporządzonym przez R. von Gayla w 1855 roku, oraz na „Übersichts-Plan des Stadtgebietes Marienburg Westpreußen” z 1929 roku.

Źródła: „Cmentarz Jerozolimski”, Muzeum Miasta Malborka; wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz miasta Malborka, pozycje 75 i 944; gminna ewidencja zabytków miasta Malborka; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku, powiat malborski, Malbork — miasto.