Malbork — cmentarz przy kościele św. Jerzego (ob. MB Nieustającej Pomocy)

Przy kościele świętego Jerzego przy ulicy Słowackiego w Malborku leżał dawny cmentarz ewangelicki. Świątynia stała na przedmieściu, poza murami, i była pierwotnie kościołem szpitalnym; gdy podczas oblężenia miasta w 1460 roku przedmieście spłonęło wraz ze szpitalem i kościołem, król Kazimierz przekazał w niedzielę Invocavit 1471 roku ruinę wraz z patronatem radzie miejskiej, a ta kościół odbudowała. Agathon Harnoch odnotował w 1890 roku, że w hali na cmentarzu, w miejscu dawnego szpitala, stała niegdyś figura świętego Jerzego na koniu.

Nabożeństwa ewangelickie odprawiano w kościele świętego Jerzego od 1526 roku i w tym samym roku powołano do niego Jakuba Knadego. Wcześniej ożenił się on i z powodzeniem zwiastował Ewangelię w gdańskim kościele świętego Piotra. W 1534 roku Jakub Knade, prześladowany, musiał ujść do Nidzicy, gdzie zmarł w 1564 roku. Od 1537 roku wspólnota zbierała się nadto w kaplicy nad bramą Mariacką, a w 1548 roku oddano jej katolicką farę świętego Jana. Przywilej religijny Zygmunta Augusta, wydany w Lublinie 14 maja 1569 roku, pozwalał ewangelikom głosić Ewangelię według Wyznania Augsburskiego w farze i chrzcić w niej, ale Sakrament Ołtarza zastrzegał dla prepozytury świętego Jerzego za murami; wkrótce potem dopuszczono Wieczerzę Pańską także w farze, lecz tylko dla starych i słabych, którzy nie mogli odbyć dalekiej drogi za miasto.

Gdy 3 czerwca 1598 roku farę przejął proboszcz katolicki, wspólnota została przy tym kościele na dobre — poza krótkim okresem wojny szwedzkiej, gdy w 1626 roku farę zwrócono jej listem łaski, a pokój w Sztumskiej Wsi w 1635 roku przywrócił stan dawny. Według Abrahama Hartwicha (1723) na cmentarzu przy kościele świętego Jerzego w Malborku chowano także pastorów z Żuław: 2 stycznia 1618 roku pochowano tu Brandana Regiusa z Królewa (Königsdorf), bo duchowni katoliccy nie zgodzili się na pogrzeb na tamtejszym cmentarzu.

Według Hartwicha na cmentarzu świętego Jerzego w Malborku spoczęli również pastorzy parafii Stara Kościelnica i Gnojewo: Szymon Arlet, zmarły w 1649 roku, oraz Franciszek Borski, zmarły 19 czerwca 1685 roku.

W 1707 roku rada miejska powiększyła budynek o jedną trzecią ku wschodowi, a naprawiano go w 1771 i 1818 roku. Był to masywny prostokąt ze szczytami od wschodu i północy, z murowaną wieżą od zachodu, krytą blachą miedzianą, o wnętrzu trójnawowym, sklepionym, lecz przysadzistym. Ołtarz, dar burmistrza Ewerbecka, zmarłego w 1701 roku, i ambona przy filarze były dziełami snycerskimi. W posadzce leżały płyty nagrobne trzech duchownych: proboszcza Jana Schrödera, zmarłego w 1599 roku — przed ławą rady; duchownego Jerzego Ruffiusa, zmarłego w 1611 roku — przed zakrystią; proboszcza Kirsteniusa, zmarłego w 1682 roku — przed ołtarzem. Do osobliwości kościoła należały Biblia lüneburska z 1651 roku i ewangeliarz.

Urzędowy rejestr zabytków notuje dziś tę świątynię jako kościół filialny pod wezwaniem Matki Boskiej Nieustającej Pomocy przy ulicy Słowackiego 76, murowano-szachulcowy, z datowaniem na 1711 rok, wpisany 29 marca 1962 roku pod numerem A-288.

W statystyce kościołów ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku podano dane dla całej malborskiej parafii miejskiej. Malborską parafię — u Harnocha „Marienburg”, w diecezji malborskiej — prowadzono pod patronatem rady miejskiej; jej kościół miał dwa dzwony i organy z 1879 roku o trzydziestu głosach. W parafii było 6840 dusz; w ciągu roku notowano 2181 komunikantów, 41 ślubów i 224 pogrzeby. Od najdawniejszych czasów pracowało tu dwóch duchownych, którzy zwiastowali na przemian po niemiecku i po polsku; w latach 1702–1814 było ich trzech, a jeden miał obowiązek posługi w obu językach. Polskie nabożeństwo ograniczono w 1793 roku i do czasów Harnocha zostało tylko niemieckie. Księgi parafialne zachowały się od 1673 roku: najstarszy jest rejestr komunikujących, chrzty prowadzono od 1683 roku, śluby od 1700, zgony od 1772, konfirmacje od 1878.

Cmentarz w większości zniszczono i w latach osiemdziesiątych XX wieku przekształcono w skwer, a świątynia służy dziś parafii rzymskokatolickiej pod wezwaniem Matki Bożej Nieustającej Pomocy. Pochowano tu między innymi Conrada Steinbrechta, zmarłego w 1923 roku konserwatora zamku malborskiego. W Malborku i okolicy było kilka innych cmentarzy ewangelickich, opisanych osobno: Jerozolimski, na którego terenie urządzono dzisiejszy Park Jerozolimski, drugi w Nowej Wsi Malborskiej — za szkołą, w stronę Dąbrówki — oraz w Lasowicach Wielkich.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Przywilej religijny Zygmunta Augusta, wydany w Lublinie, datowany jest w części źródeł na 14 maja 1569 roku, a według Hartwicha i Schmida — na 14 kwietnia.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 9174 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 10 943 dusze.

Źródła: A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 239, 259; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 431, 432–434; M. Bär, wykaz ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, Danzig 1908, poz. 146; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego (stan na 30 czerwca 2026), powiat malborski, Malbork — miasto; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); „Cmentarz Jerozolimski”, Muzeum Miasta Malborka; Stary Malbork — malborskie nekropolie; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 36; Isaak Gottfried Goedtke, „Kirchengeschichte der evangelischen kleinen Städte im Polnischen Preußen”, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen), s. 12, 109–110.