Malbork — dawny kościół ewangelicki św. Jerzego (Georgenkirche)

Dawny kościół ewangelicki świętego Jerzego stoi przy ulicy Słowackiego 76, na Przedmieściu Mariackim w Malborku, po niemiecku Marienburg, i pierwotnie był świątynią szpitalną. Pierwsza wzmianka o nim pochodzi z 1403 roku. W 1460 roku, podczas oblężenia miasta w wojnie trzynastoletniej, ogień strawił całe przedmieście razem ze szpitalem i kościołem. Król Kazimierz nie chciał już tego odbudowywać i w niedzielę Invocavit 1471 roku oddał zgliszcza wraz z prawem patronatu radzie miejskiej, a rada kościół podniosła z ruin.

Według Eckerdta, skoro miasto miało nad tym kościołem prawo patronatu, łatwo było przeprowadzić tu reformę Kościoła.

Eckerdt podaje, że w 1526 roku miał tu podobno zostać powołany pierwszy ewangelicki duchowny Jakub Knade i głosić kazania w kościele świętego Jerzego. Był to ten sam Knade, który już w 1518 roku, uciekłszy z klasztoru, głosił kazania „z wielkim poklaskiem” w gdańskim kościele świętego Piotra. W Malborku nie było mu dane zostać: prześladowany przez katolików, ustąpił w 1534 roku do Nidzicy i tam umarł w 1564.

W 1548 roku ewangelicy otrzymali także katolicką farę świętego Jana, a 14 maja 1569 roku Zygmunt August nadał im w Lublinie przywilej religijny. Harnoch odnotowuje, że wielki malborski dzwon, sprawiony przez gminę ewangelicką w 1570 roku po otrzymaniu przywileju, wisiał w jego czasach na katolickim kościele farnym. Fary jednak nie utrzymali: wyrok z 6 maja 1598 roku kazał ją oddać w ciągu czterech tygodni, 3 czerwca objął ją proboszcz Thomas Band, a gmina została przy kościele świętego Jerzego za murami, przy sali w mieście i przy kaplicy nadbramnej.

W 1598 roku świątynię przekazano w wyłączne użytkowanie luteranom.

Były to lata ostrych sporów wewnątrz samej gminy. Według kroniki Harnocha z 1890 roku spory filipistyczne, czyli kryptokalwińskie, zapoczątkował w Malborku powołany przez radę duchowny Bodenstein. Według Abrahama Hartwicha niemal wszyscy tutejsi duchowni tego czasu byli filipistami: diakon Joachim Wendland zniósł ornat, komżę, świece na ołtarzu i opłatki, wprowadzając łamanie chleba, co wywołało w gminie bunt, i w 1601 roku rada musiała go zwolnić. Jego następca Marcin Lubecus przywrócił luterańskie sprawowanie Wieczerzy przy zapalonych świecach i w ornacie. Hermann Freytag w opracowaniu o studentach uniwersytetu w Wittenberdze (1903) podaje, że także w 1601 roku złożono z urzędu jako kalwinistę Joachima Keckermanna, który w 1588 roku został pastorem w Malborku.

Zapisany w Wittenberdze 14 lipca 1560 roku, w 1576 roku został nauczycielem gimnazjum gdańskiego, a w 1577 roku diakonem kościoła świętego Jana w Gdańsku. Królewska komisja z 1603 roku przyznała rację luteranom, a pokój w gminie zapanował dopiero w 1612 roku. W posadzce kościoła świętego Jerzego leżały płyty nagrobne kolejnych duchownych: przed ławą rady proboszcza Johanna Schrödera, zmarłego w 1599 roku, przed zakrystią Georga Bussiusa, zmarłego w 1611, a przed ołtarzem proboszcza Kirsteniusa, zmarłego w 1682 roku. Bussius pochodził według Rhesy ze Skarszew i od 1588 roku był polskim duchownym przy kościele świętego Jerzego.

Według Hartwicha pochowano tu także w 1636 roku Marcina Lebbeusa, pastora w Kaczynosie i Królewie, zmarłego 26 kwietnia tego roku.

Według Eckerdta w lipcu 1626 roku jezuici uciekli z kluczem do fary, a Gustaw Adolf kazał wyważyć drzwi i sam pracował przy nich siekierą; 19 lipca odprawiono w farze na jego rozkaz nabożeństwo ewangelickie. Piotr Birecki przytacza jednak przyjęty pogląd, że z fary korzystali potem żołnierze szwedzcy, a malborscy luteranie wciąż woleli zbierać się u świętego Jerzego, wiedząc, że losy wojny są zmienne. Duchownego gminy reformowanej w mieście, Melchiora Brauera, rada odprawiła na żądanie mieszczan 27 grudnia 1635 roku. Eduard Schnaase, który streścił akta gdańskiego Ministerium, pokazuje, jak blisko malborscy ewangelicy trzymali się Gdańska: 30 maja 1646 roku tutejszy duchowny Marcin Teschenius (u Schnaasego Teschinius) pytał Ministerium, czy z polecenia lekarza wolno mu nosić podczas nabożeństwa i przy udzielaniu sakramentu skórzaną czapeczkę; Gdańsk nie widział w tym grzechu.

Katolicka wizytacja z 1647 roku, przytoczona przez Jana Wiśniewskiego, zastała kościół świętego Jerzego w rękach luteranów, rozbudowany „do podwójnej wielkości”, z rozległym cmentarzem; pracowało przy nim dwóch duchownych, przez których, jak pisał wizytator, kościół parafialny i szkoła ponosiły wielką szkodę. Kaplicę nad bramą, w której zbierali się ewangelicy, rozebrał w 1656 roku ze względów wojennych król szwedzki Karol Gustaw, a w 1658 roku, w czasie potopu szwedzkiego, ucierpiał ponownie kościół świętego Jerzego.

Isaak Gottfried Goedtke, burmistrz Chojnic, luteranin, opisał około 1760 roku w rękopisie dzieje kościelne Malborka; starsza redakcja tego tekstu przynosi też dokumenty miejskie. Wyrok z 6 maja 1598 roku kazał miastu oddać w ciągu czterech tygodni farę, kaplicę Mariacką, szkołę, kilka domów i sprzęty kościelne, pod karą dwudziestu tysięcy dukatów. Miasto prosiło króla o chrzest w farze i o Wieczerzę choćby co drugą niedzielę albo w czwartki, wskazując na niedogodność drogi do kościoła za murami. Odmówiono. Dekret komisji królewskiej z grudnia 1603 roku przeznaczył kościół świętego Jerzego do sprawowania sakramentów, a dom publiczny w mieście tylko do kazań. Usunięte wyposażenie kościelne miało wrócić na dawne miejsca, pensje duchownych płaciła kasa miejska, a czterej duchowni reformowani mieli w dwa tygodnie opuścić miasto.

Według Goedtkego jeden z nich, Peter Meermann, pozostał dzięki radzie na urzędzie do 1612 roku. Przywilej Gustawa Adolfa z 26 października 1626 roku oddał radzie farę z plebanią, szkołą i cmentarzem, ale król zachował patronat. Gdy po rozejmie z 26 września 1629 roku miastem zarządzał elektor brandenburski, reformowany duchowny sprawował urząd w kościele zamkowym, a reformowani mieli szkołę i konsystorz. Ich gmina przestała istnieć w 1650 roku, po odejściu Andreasa Kregeliusa. Protest miasta z 9 września 1650 roku tłumaczy, że Brama Mariacka nazywała się pierwotnie Przewozową, a nowe imię wzięła od oratorium dla podróżnych przeprawiających się przez Nogat, potem zamienionego na kaplicę. Miasto po długich sporach utrzymało bramę i dało na niej zegar bijący.

Pełny ciąg malborskich duchownych, od Knadego do 1736 roku, liczy w wydanym w 1753 roku w Gdańsku spisie duchownych mniejszych miast Prus Królewskich, ułożonym przez burmistrza Chojnic Isaaca Gottfrieda Goedtkego, czterdzieści jeden nazwisk; dla Malborka oparto go, jak zaznacza przedmowa, na Hartwichu. Podajemy go niżej w rozwijanym wykazie. Spis rozróżnia dwóch Frommów — Efraima, zmarłego w 1728 roku, i magistra Nathanaela Efraima, który objął urząd w tym samym roku — i odnotowuje, że po Zeidlerze powołano Petera Schönwalda, który jednak urzędu w Malborku nigdy nie objął.

Freytag podaje też, że Marcin Lemblicus z Królewca, zapisany w Wittenberdze 8 września 1540 roku, był od 1545 roku pastorem w Kłajpedzie, od 1554 roku diakonem katedry w Królewcu, w 1557 roku został duchownym w Malborku i zmarł 12 marca 1573 roku. Te same lata objęcia urzędu i śmierci podaje spis Goedtkego przy Marcinie Lemcke.

Przez większość swoich dziejów była to parafia dwujęzyczna. Od najdawniejszych czasów pracowało tu dwóch duchownych głoszących na przemian po niemiecku i po polsku; od 1702 do 1814 roku było ich trzech, a jeden z nich miał obowiązek kazań w obu językach. Według Hermanna Eckerdta (1868) gmina utrzymywała dla spolszczonych mieszkańców przedmieść i polskiej służby osobnego duchownego głoszącego kazania po polsku. Za czasów Hartwicha duchowny polski mieszkał poza miastem, w pobliżu kościoła świętego Jerzego, gdzie w 1715 roku mieszczanie wielkim kosztem zbudowali mu okazałą plebanię. Johann Bobrick, który odprawiał nabożeństwa po polsku, pochodził z Bańskiej Szczawnicy na Węgrzech; ordynowany w Gdańsku w 1725 roku, był najpierw pastorem w Salinie na Pomorzu, a w 1739 roku pytał Gdańsk, jak przyjmować do spowiedzi i komunii ludzi poślubionych przez katolickiego księdza bez zapowiedzi.

Gdy w 1764 roku zmarł, wybrano Pohla, który znał tylko gwarę „wasserpolnisch”; po jego śmierci w 1792 roku, jak pisze Eckerdt, nikogo już nie wybrano, a trzecią posadę duchownego połączono z rektoratem szkoły. Nabożeństwo polskie ograniczono w 1793 roku; ksiądz Wojciech Zawadzki pisze, że polskiego duchownego rada miasta utrzymywała jeszcze do 1798 roku. Pod koniec XIX wieku pozostało już tylko nabożeństwo niemieckie.

Obecna budowla barokowa powstała w latach 1712–1714 i została poświęcona 25 marca 1714 roku: trójnawowa hala na planie krzyża łacińskiego, ze szczytem i wieżą o konstrukcji szachulcowej i z drewnianym stropem naśladującym ceglane sklepienie krzyżowe; ławy i empory rozplanowano pod nabożeństwa ewangelickie. Zawadzki podaje szczegóły: kamień węgielny pod nowy kościół położono 18 czerwca 1707 roku, właściwe prace rozpoczęto dopiero w 1711 roku, a kamień pod wieżę położył burmistrz Bliwernitz 9 lipca 1712 roku; poświęcenie z 25 marca 1714 roku było wstępne, a uroczystą konsekrację odłożono do ukończenia organów. Hermann Eckerdt pisze, że mimo udręk wojennych pieniądze zebrano z loterii i przede wszystkim dzięki pomocy Gdańska, bo z całych Prus Wschodnich przyszło na ten cel zaledwie sto florenów.

Z wyposażenia zachowały się chrzcielnica z 1685 roku i rzeźbiona scena Pasji z 1687 roku, jeszcze ze starszego kościoła, ambona z lat 1713–1714, ołtarz główny z około 1718 roku oraz barokowe marmurowe epitafium Jana Gerharda Denhoffa i jego żony Marianny z XVII wieku. Ambonę z 1713 roku, dzieło Salomona Scenglera, zdobiły według Piotra Bireckiego postacie ewangelistów. W nastawie ołtarza umieszczono kolejno Ostatnią Wieczerzę, Ukrzyżowanie, Złożenie do grobu i na samej górze Zmartwychwstanie, a obok figur świętych Piotra i Pawła stanęło dziesięciu apostołów: Jan Ewangelista, Bartłomiej, Jakub Starszy, Tomasz, Tadeusz, Andrzej, Jakub Młodszy, Mateusz, Maciej i Filip; Birecki datuje tę nastawę na lata 1712–1714.

Kościół świętego Jerzego wymienia on też wśród świątyń, w których w prezbiterium ustawiono ławy albo empory dla członków rady kościelnej. Według Harnocha ołtarz był darem burmistrza Ewerbecka, zmarłego w 1701 roku, a wśród osobliwości kościoła przechowywano Biblię lüneburską z 1651 roku i ewangeliarz. Piotr Birecki (2021) pisze, że kościół rozbudowano w latach 1712–1714 dzięki pomocy luteranów z Gdańska i Królewca.

Starszy kościół świętego Jerzego powiększono nieco w 1670 roku. Fundament nowego założono według Goedtkego 26 maja 1707 roku. Potem budowa stała pięć lat z powodu zarazy i wojny. Fundament wieży zaczęto 13 lipca 1712 roku, a całość ukończono pod koniec tego roku. W czasach Goedtkego nabożeństwa niedzielne i świąteczne odbywały się w tym kościele, a kazania tygodniowe i godziny modlitwy w osobnym domu modlitwy przy rynku.

Według jego relacji oficjał pomezański Stanisław Dzianott zażądał po pokoju oliwskim, by duchowni ewangeliccy nie udzielali ślubów, chrztów ani pogrzebów bez jego zgody, a tych, którzy nie stawili się przed jego sądem, obłożył klątwą. Rada wniosła skargę do króla 14 lipca 1662 roku i została wysłuchana. W 1724 roku Johann Poland objął urząd większością głosów, przy sprzeciwie znacznej części gminy, ale komisarze królewscy z Elbląga i Gdańska złożyli go z urzędu.

Wokół nowego kościoła toczyło się życie gminy XVIII wieku. W 1701 roku, jak podaje Eckerdt, gmina ewangelicka w Malborku po raz pierwszy wprowadziła własny śpiewnik; w 1713 roku duchowny Wächter wydał nowy, w 1756 roku na żądanie magistratu zastąpił go śpiewnik duchownego Fromma, który w 1782 roku — przy dużym oporze części gminy — także wycofano. W 1713 roku, gdy po śmierci Christiana Röhmera w 1712 roku — tak podaje Hartwich — zwolniło się jedno z miejsc duchownych, rada miasta chciała powołać ordynowanego w Wittenberdze Johanna Georga Fiedlera. Obaj malborscy duchowni, Leonhard Wächter i Salomon Hermson, uznali go za podejrzanego o pietyzm i zwrócili się do Gdańska, a Ministerium doradziło radzie wybór kogoś z sąsiedztwa. 23 marca 1713 roku Fiedler dostał od rady świadectwo zwolnienia, a wakujące miejsce objął Efraim Fromm, urodzony w Gdańsku, dotąd duchowny w Tczewie.

W 1744 roku samobójstwo jednego z ławników, który w pozostawionym piśmie obwiniał czytaną przed komunią formułę napomnienia grzeszących przeciw szóstemu przykazaniu, skłoniło radę do jej zniesienia. Pastor Abraham Pusch i jego koledzy, za radą Gdańska, wystąpili o utrzymanie tej dawnej formuły, choć obawiali się, że rada ich wniosek odrzuci. Pusch, w Malborku w latach 1725–1753, wydał w 1753 roku pamiętnik malborskich duchownych ewangelickich.

W 1749 roku biskup wizytator, jak podaje Jan Wiśniewski, zarzucał tutejszym duchownym ewangelickim, że kazaniami po polsku w domach modlitwy zwodzą katolików i chrzczą dzieci z małżeństw mieszanych, i zakazał tych praktyk. Domagał się też zwrotu zabranych katolikom świątyń malborskich i zapisał, że oratorium wyznania augsburskiego przekazano luteranom „po nowych uzgodnieniach” tam, gdzie stał stary kościół świętego Jerzego ubogich katolików ze szpitala.

Według katolickiego opisu diecezji z 1785 roku protestantów było w parafii malborskiej 1900, czyli blisko połowa jej mieszkańców, i mieli oni pastorów i świątynie. Według Eckerdta w 1772 roku Malbork miał trzy kościoły katolickie i jeden ewangelicki, a tutejszy duchowny luterański był zarazem inspektorem kościołów luterańskich na Małych Żuławach oraz w Sztumie i Dzierzgoniu. Od 1799 roku istniała kasa wdów i sierot po duchownych, a Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom V, 1884) odnotowuje, że od 1 maja 1813 roku działało w Malborku ewangelickie seminarium — pierwsze w Prusach.

Księgi chrztów kościoła świętego Jerzego, przechowywane w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie, dopowiadają te dzieje. Tom II księgi kościelnej, założony w 1684 roku (Archion 22832, Bild 2–3), wymienia na pierwszych kartach jako duchownych Sebastiana Reichela i Christopha Stephana; późniejsza ręka dopisała Christiana Römera, Leonharda Wächtera i Salomona Hermsona, tego ostatniego jako polskiego pastora („past. Pol.”). Na kolejnej karcie (Bild 4) wpisano przełożonych kościoła i kantorów polskich, wśród nich Johanna Friedricha Adlopha, kantora od pierwszych lat XVIII wieku.

Według podsumowania roku 1700 w tej samej księdze (Bild 100) zawarto w tym roku przy kościele świętego Jerzego 51 małżeństw, ochrzczono 122 dzieci i pochowano 95 osób, a w miejscu zapisanym jako „S. Jerusalem” kolejne 62. Na karcie tytułowej Friedrich Heinel, wówczas inspektor, odnotował, że księgi brakowało przez siedemnaście lat jego pobytu w Malborku i że 6 kwietnia 1801 roku zwrócił mu ją skarbnik miejski Wegner, który znalazł ją w spuściźnie po swoim ojcu, ławniku.

Księga chrztów z lat 1773–1791 (Archion 22844, Bild 2) zaczyna się od wykazu ówczesnych duchownych. Byli nimi Johann Gottfried Witthold, duchowny i inspektor Małych Żuław, Johann Samuel Walther z Halle, duchowny i inspektor Wielkich Żuław, oraz Johann Wilhelm Pohl z Prus Wschodnich, duchowny polski. Witthold zmarł 4 sierpnia 1776 roku; na jego miejsce wybrano magistra Skuboviusa, dotąd duchownego w Świerkach (Tannsee), który według tej księgi zmarł 20 grudnia 1778 roku.

W 1784 roku adiunktem inspektora Walthera wybrano Friedricha Heinela z Berlina, a w 1785 roku na miejsce Skuboviusa trzecim duchownym i zarazem rektorem szkoły łacińskiej został Carl Theodor Wundsch. Walther zmarł w pierwszy dzień Bożego Narodzenia 1786 roku na ambonie, rażony udarem. Dalszy ciąg przynosi księga chrztów z lat 1791–1803 (Archion 313091, Bild 2–4), do której Heinel wpisał w pierwszej osobie uwagi o tutejszych duchownych. Pohl, wybrany po śmierci Johanna Bobricka na trzeciego i polskiego duchownego, a po Wittholdzie inspektor Małych Żuław Malborskich, zmarł 5 grudnia 1791 roku w 61. roku życia; pochowano go 11 grudnia w kościele. Wundsch, rodem z Malborka, zarządzał po nim tymczasowo inspekcją Małych Żuław, a 15 października 1793 roku przeniósł się do Lichnów (Groß Lichtenau), gdzie zmarł 6 lipca 1796 roku.

Na miejsce Pohla wybrano we wrześniu 1793 roku Thomasa Pollnaua, urodzonego w okolicy Gniewu (Mewe), dotąd duchownego niemieckiego i polskiego w Prabutach (Riesenburg); urząd przy tutejszej gminie niemieckiej i polskiej objął w trzecią niedzielę Adwentu 1793 roku. Zmarł na suchoty 22 czerwca 1797 roku i spoczął na cmentarzu. Heinel zapisał, że na jego miejsce nie wybrano już polskiego duchownego, bo gmina z wolna zanikła: „denn die Gemeine nach und nach eingegangen war”. Trzecim duchownym i rektorem szkoły został w 1798 roku dotychczasowy konrektor Ludwig Wilhelm Haebler.

Reinhold Bernhard Jachmann, kandydat teologii z Królewca, wybrany w 1794 roku na miejsce Wundscha na trzeciego duchownego i rektora szkoły łacińskiej, a po śmierci Pollnaua drugi duchowny, wygłosił kazanie pożegnalne 19 lipca 1801 roku i wyjechał do Jankowa Gdańskiego (Jenkau) jako dyrektor nowo zakładanego zakładu wychowawczego. Na jego miejsce wprowadzono 16 stycznia 1803 roku jako trzeciego duchownego i prorektora szkoły dotychczasowego konrektora Andreasa Heinricha Habrechta. Sam Heinel, wcześniej rektor w Stolzenbergu, wygłosił w Malborku kazanie wstępne w Niedzielę Palmową, 4 kwietnia 1784 roku, a w 1797 roku zatwierdzono go jako inspektora.

Malbork był siedzibą superintendentury. Około 1860 roku parafia należała do ewangelickiej superintendentury malborskiej — liczącej 22 parafie, 26 kościołów i 23 pastorów — i obejmowała Piekarski Młyn (Bäckermühle), Grobelno (Dammfelde), Sztumskie Przedmieście (Hoppenbruch), Kałdowo (Kalthof), Cisy (Stadtfelde), Bronisławie (Vogelsang) i Landmühle. Gościnnie, bez formalnego włączenia, korzystały z niej także Stogi (Heubuden), Kałdowo (Schloß Kalthof), Piaski (Sandhof), Dolna (Liebenthal), Lipowiec (Lindenwald) i Radlofferhuben.

Według pisma rejencji gdańskiej z 29 kwietnia 1867 roku włączono formalnie do parafii przy kościele świętego Jerzego Dolną (Liebenthal), Lipowiec (Lindenwald), Piekarski Młyn (Bäckermühle) i Landmühle. Według pisma rejencji gdańskiej z 1 kwietnia 1871 roku włączono do niej formalnie także Kościeleczki (Koczelitzke) i Kamionkę (Kaminke). Stożki — po niemiecku Klein Heubuden — były przysiółkiem gminy Stogi i liczyły w 1885 roku dziesięć domów i 77 mieszkańców; cała gmina należała wtedy do parafii ewangelickiej w Malborku, a do katolickiej w Lasowicach Wielkich (Groß Lesewitz). W Kałdowie mieszkali w XVIII wieku obok siebie mennonici, ewangelicy i katolicy; własnego kościoła ani domu modlitwy we wsi nie potwierdzono.

Tutejsi ewangelicy należeli do parafii malborskiej — zgodnie wskazują to wykaz parafii z połowy XIX wieku, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku oraz wykaz okręgów szkolnych parafii malborskiej u Harnocha. W tym spisie Kałdowo Zamkowe (Schloß Kalthof) liczyło 716 mieszkańców, w tym 351 ewangelików, 328 katolików i 37 innych chrześcijan. Ewangelicy stanowili w mieście trwałą większość: spis z 1885 roku zastał w Malborku 10 136 mieszkańców, w tym 5956 ewangelików, 3701 katolików, 201 innych chrześcijan i 278 Żydów, a do końca drugiej wojny światowej trzy piąte mieszkańców miasta pozostawało ewangelikami.

Kościół rozbudowano w 1875 roku; organy o trzydziestu głosach postawiono w 1879 roku — według zestawienia, które Piotr Birecki ułożył z katalogu elbląskiej wytwórni organów Terletzkich i z inwentarzy parafii, zbudowała je firma Augusta Terletzkiego. Według katalogu reklamowego firmy z 1908 roku, omówionego przez Wiktora Z. Łyjaka, organy te miały 31 głosów. Harnoch w 1890 roku notuje 6840 dusz, a rocznie 199 chrztów, 41 ślubów, 2181 komunikantów i 224 pogrzeby. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 8966 ewangelików; patronem był magistrat Malborka, a duszpasterzami byli Hugo Felsch (od 1885 roku) i Martin Gürtler (od 1888 roku).

Kilka wiadomości o tutejszych duchownych przechowała prasa. W maju 1878 roku „Königsberger Hartungsche Zeitung” podała, że synod prowincjonalny Prus Wschodnich i Zachodnich, otwarty 18 maja, wybrał do swojego zarządu między innymi pastora Heermanna z Malborka. W kwietniu 1904 roku urzędowy „Deutscher Reichsanzeiger” ogłosił, że król mianował pastora Felscha w Malborku superintendentem diecezji malborskiej, a w październiku 1914 roku ten sam dziennik podał, że superintendent w stanie spoczynku Felsch w Malborku otrzymał Królewski Order Korony trzeciej klasy. W lipcu 1915 roku „Norddeutsche allgemeine Zeitung” doniosła, że superintendentowi doktorowi Möhrkemu w Malborku powierzono urząd eforalny, czyli nadzór nad diecezją malborską.

W maju 1918 roku w berlińskim „Reichsbote” ukazało się ogłoszenie, że na posadę pastora pomocniczego w Malborku poszukiwany jest od 1 czerwca 1918 roku lub później misjonarz, pastor zagraniczny, emeryt albo kandydat, z pensją, dodatkiem wojennym i dodatkiem mieszkaniowym; bliższych informacji udzielał superintendent doktor Möhrke.

W lipcu 1884 roku konsystorz ogłosił w „Amtliche Mittheilungen” (nr 8, s. 58), że probostwo w Malborku, pod patronatem prywatnym, zwolni się 1 października 1884 roku, gdy pastor Heermann przejdzie w stan spoczynku. Dawało około 5008 marek dochodu bez mieszkania i około 5509 marek z mieszkaniem, z czego do końca września 1892 roku trzeba było odprowadzać 1377 marek rocznie jako opłatę z beneficjum; parafia liczyła około 7100 dusz i miała 10 szkół z 27 nauczycielami, a proboszcza miała wybrać gmina spośród trzech kandydatów zaproponowanych przez magistrat Malborka. W lutym 1885 roku (nr 3, s. 31) ogłoszono wolne stanowisko drugiego pastora, bo dotychczasowy drugi pastor, Felsch, objął pierwsze; dawało około 3556 marek bez mieszkania i około 3912 marek z mieszkaniem, a parafia liczyła wtedy około 7130 dusz. Później w tym samym roku konsystorz dodał (nr 8, s.

69), że połączone organy gminy, za zgodą patronatu i konsystorza, obniżyły dochód drugiego stanowiska do 1 października 1892 roku o 600 marek na rzecz pierwszego.

W 1903 roku otynkowano elewację zachodnią, a w 1926 dobudowano od północy dom parafialny. Drugim pastorem był od 1925 roku Eugen Waldemar Gayk, kapelan głuchoniemych, więzienia, garnizonu i szpitala, który wyjechał 24 stycznia 1945 roku. Ostatnim superintendentem i proboszczem był od 1934 roku Walter Treidel, urodzony w 1880 roku w Zelkach koło Giżycka, zmarły w 1956 roku w Weenzen. Jego żona Frieda prowadziła w Malborku ewangelickie stowarzyszenie kobiet. Granica z 1920 roku rozdzieliła parafię nierówno: Kałdowo i zachodni skrawek Żuław weszły do Wolnego Miasta Gdańska, a samo miasto Malbork, po drugiej stronie rzeki, pozostało w Niemczech — wieś i jej najbliższe miasto znalazły się w dwóch państwach.

Według Rainera Zachariasa, którego książkę z 2019 roku streszcza recenzja Jerzego Domasłowskiego, ostatnie nabożeństwo ewangelickie odbyło się tu 14 stycznia 1945 roku, tydzień przed wielką ucieczką mieszkańców. Opiekę duszpasterską nad Niemcami obu wyznań, którzy zostali w mieście, przejął katolicki proboszcz ksiądz Konrad Will; w 1947 roku zakazano nabożeństw w języku niemieckim. We wrześniu 1945 roku ksiądz Feliks Sawicki uzyskał przekazanie kościoła parafii katolickiej.

Według Roberta Ziemiańskiego ksiądz Sawicki wystarał się u władz powiatowych o przekazanie „zniszczonego zboru ewangelickiego” na cele kultu katolickiego, a poświęcenie kościoła nastąpiło już w 1945 roku. Pierwsze polskie nabożeństwo odprawiono we wrześniu 1945 roku, a parafię katolicką erygowano 8 września 1945 roku; według Zawadzkiego nabożeństwa przeniesiono do kościoła dopiero przed Bożym Narodzeniem 1945 roku. 16 maja 1958 roku zmieniono wezwanie na Matki Boskiej Nieustającej Pomocy; dziś świątynia należy do diecezji elbląskiej, dekanatu Malbork I. Urzędowy rejestr zabytków, który określa budowlę jako murowano-szachulcową i datuje ją na 1711 rok, wymienia ją pod numerem A-288 z 29 marca 1962 roku.

Archiwum superintendentury i parafii świętego Jerzego przeleżało na strychu plebanii przy ulicy Słowackiego pięćdziesiąt trzy lata: jesienią 1998 roku diecezjalna komisja archiwalna znalazła tam trzy szafy teczek, ksiąg i książek z okresu od końca XVIII wieku do 1945 roku, pokrytych sadzą. Zbiory trafiły do Archiwum Diecezji Elbląskiej.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Ludwig Rhesa, autor wykazu duchownych Prus Zachodnich z 1834 roku, opowiada losy Knadego nieco inaczej: Knade opuścił Malbork, w 1534 roku został duchownym w Nidzicy, a zmarł w 1564 roku w Demmin na Pomorzu (księga pastorów: w Loitz); w malborskiej liście Goedtkego wydanej w 1753 roku dopisał go wydawca, z latami 1527–1528; takie same lata ma starsza redakcja tekstu, a w rękopisie z 1760 roku Goedtke otwiera nim listę, z rokiem 1526, po czym prowadzi go przez Nidzicę do Anklam, Ueckermünde i Loitz na Pomorzu. Przywilej Zygmunta Augusta Hartwich i Schmid datują na 14 kwietnia, nie 14 maja 1569 roku. Bodensteina Harnoch każe powołać około 1558 roku, Rhesa datuje go „około 1558 albo około 1570 roku”, a Goedtke w starszej redakcji podaje, że przyszedł w 1570 roku, w rękopisie z 1760 roku zaś, że w 1558, i w obu, że zmarł w Malborku w 1572.

Wendland przyszedł według Harnocha w 1579 roku z Lasowic Wielkich; Goedtke i Rhesa zgodnie piszą, że Wendland został diakonem w Malborku w 1597 roku. Rhesa odczytał z płyty Schrödera datę śmierci 13 lutego 1599 roku; Goedtke w starszej redakcji podaje rok 1597, ale w rękopisie z 1760 roku, także za płytą, tę samą datę co Rhesa. Budowę nowego kościoła Eckerdt datuje na lata 1706–1712, a Harnoch opisuje go w 1890 roku jako murowany prostokąt, powiększony w 1707 roku o jedną trzecią ku wschodowi i naprawiany w 1771 i 1818 roku, z murowaną wieżą krytą blachą miedzianą i z wnętrzem trójnawowym sklepionym, choć przysadzistym. Nazwisko autora pamiętnika malborskich duchownych Harnoch drukuje jako Abraham Fusch; Goedtke pisze Pusch i podaje, że objął urząd w 1725 roku.

Ołtarz główny datuje się na około 1718 rok; Piotr Birecki za monografią Schmida z 1932 roku datuje jego nastawę na lata 1712–1714, a Harnoch wiąże ołtarz z burmistrzem Ewerbeckiem, zmarłym w 1701 roku. Śmierć Pohla Hermann Eckerdt (1868, s. 197) datuje na 1792 rok i pisze, że był on ostatnim polskim duchownym, bo po nim nikogo już nie wybrano; księga chrztów z lat 1791–1803 (Archion 313091, Bild 2 i 3) podaje dwukrotnie 5 grudnia 1791 roku i wymienia jako jego następcę Thomasa Pollnaua, duchownego niemieckiego i polskiego, wybranego w 1793 roku. Połączenie trzeciego miejsca duchownego z rektoratem szkoły Eckerdt wiąże z czasem po śmierci Pohla, a według księgi z lat 1773–1791 (Archion 22844, Bild 2) Wundsch objął obie funkcje już w 1785 roku. Zmarłego w 1778 roku Skuboviusa księga z lat 1773–1791 nazywa „M.

Raphael Christoph Zacharias Habedank Skubovius”, a księga z lat 1791–1803 podaje imiona „M. Jonathan Raphael”.

🟡 Goedtke różni się od innych źródeł w kilku sprawach. Odebranie fary: Harnoch podaje 3 czerwca 1594 roku, a Hartknoch (s. 1067) wyrok z 1594 roku, „Feria 4. vor Pfingsten”, czyli ze środy przed Zielonymi Świątkami. Goedtke podaje wyrok warszawski z 6 maja 1598 roku, potwierdzony przez sąd relacyjny 12 maja następnego roku (s. 109–110), i objęcie fary przez plebana Thomasa Banda 3 czerwca 1598 roku (s. 12). Hartwich ma w jednym miejscu 1598, w drugim 1594. Przywilej Zygmunta Augusta datuje na 24 kwietnia 1569 roku (s. 12, 109), wobec 14 maja wyżej i 14 kwietnia u Hartwicha i Schmida. Patronat z 1471 roku nadaje wyżej król Kazimierz w niedzielę Invocavit. W dokumencie, który Goedtke drukuje, nadaje go biskup chełmiński Wincenty Kiełbasa za upoważnieniem króla, w sobotę przed tą niedzielą (s. 22, 110).

Dla nowego kościoła Zawadzki ma 18 czerwca 1707 i 9 lipca 1712 roku, a Eckerdt lata 1706–1712; Goedtke (s. 110) podaje 26 maja 1707 roku jako dzień założenia fundamentu kościoła i 13 lipca 1712 roku jako początek fundamentu wieży. Wyłączne użytkowanie kościoła świętego Jerzego zaczyna się wyżej w 1598 roku, u Goedtkego dopiero od dekretu z 1603 roku (s. 113). Pamiętnik Puscha ukazał się według niego w 1754 roku, a Pusch zmarł 12 czerwca 1754 roku w Tiensdorfie (s. 115, 131), wobec roku 1753 wyżej.

Źródła: H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 96, 196, 197, 207; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 258, 260; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. V, hasło „Malbork”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 432–434; kościół ewangelicki świętego Jerzego, obecnie rzymskokatolicki — karta obiektu w serwisie Zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa); ks. W. Zawadzki, „Archiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Próba analizy wstępnej”, „Studia Elbląskie” 2 (2000), s. 61–66 (wykaz parafii za: E. Dormann, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Danzig 1862, s. 77 nn.); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen — spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat malborski; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 225–227, 258, 271–272; H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 145, 161, 165; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 221; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 42; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 457–460; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 192, 193; I. G. Goedtke, „Evangelisches Predigt-Amt in denen kleineren Städten des Polnischen Preussens”, wyd. A. Schott, Danzig 1753, s. 1, 1–2; Isaak Gottfried Goedtke, „Kirchengeschichte der evangelischen kleinen Städte im Polnischen Preußen”, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen), s. 12–15, 21–22, 24–26, 34, 109–110, 113–118, 123–124, 126, 130–131, 250; Ch. Hartknoch, „Preussische Kirchen-Historia”, 1686, s. 1067; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 3, s. 956; J. Domasłowski, recenzja: R. Zacharias, „Evangelische Kirchengeschichte für die Stadt Marienburg und ihre beiden Werdergebiete an Nogat und Weichsel 1526 bis 1945”, Münster 2019, „Gdański Rocznik Ewangelicki” XIV, 2020, s. 399–405; „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Königsberg), 21 maja 1878 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 5 kwietnia 1904 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 23 października 1914 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Norddeutsche allgemeine Zeitung” (Berlin), 31 lipca 1915 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); P. Birecki, „Konflikty o kościoły pomiędzy katolikami a protestantami w Prusach Królewskich i Książęcych w I połowie XVII wieku”, „Studia Elbląskie” 21, 2020, s. 13; J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” 18, 2017, s. 43–44, 80–81; P. Birecki, „Przestrzeń liturgiczna kościołów ewangelickich w Prusach Królewskich”, „Studia Elbląskie” 26, 2025, s. 32, 34–36; W. Z. Łyjak, „Katalog reklamowy firmy organmistrzowskiej »August Terletzki« z Elbląga (1857–1908)”, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1999, nr 1, s. 54; „Der Reichsbote” (Berlin), 19 maja 1918 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); H. Freytag, „Die Preussen auf der Universität Wittenberg und die nichtpreussischen Schüler Wittenbergs in Preussen von 1502 bis 1602”, Leipzig 1903, s. 39, 107; P. Birecki, „Prusy Królewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki luterańskiej”, w: „Rola Kościoła w dziejach Polski. Kościoły w Rzeczypospolitej”, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469, 472; „Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1884, nr 8, s. 58 oraz 1885, nr 3, s. 31 oraz 1885, nr 8, s. 69 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); P. Birecki, „Prusy Królewskie i Książęce. Dwa światy sztuki luterańskiej”, „Studia Elbląskie” XXII (2021), s. 36; Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 192; Archiwum Diecezji Elbląskiej, akta Ewangelickiej Superintendentury w Malborku, „Einpfarrungen” (1856–1889), s. 65–67, 87–89 (Dolna, Lipowiec, Piekarski Młyn i Landmühle, 1867; Kościeleczki i Kamionka, 1871; kopia cyfrowa: Elbląska Biblioteka Cyfrowa); Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 6663, księga chrztów kościoła świętego Jerzego w Malborku z lat 1684–1706 (tom II), skany 2–4 i 100, dostęp przez portal Archion (22832); Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 6666, księga chrztów z lat 1773–1791, skan 2, dostęp przez portal Archion (22844); Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 6667, księga chrztów z lat 1791–1803, skany 2–4, dostęp przez portal Archion (313091).