Małe Gronowo — cmentarz ewangelicki

Małe Gronowo to przysiółek zespołu wsi Gronowo nad Wisłą, na Nizinie Walichnowskiej, na północ od Gniewu. Obszar należał do zachodniej części powiatu kwidzyńskiego (Kreis Marienwerder) w rejencji kwidzyńskiej, w Prusach Zachodnich, którą tworzył Gniew wraz z lewobrzeżnymi okolicami; w 1920 roku przyłączono go do Polski. Niemiecka nazwa osady brzmiała Klein Grünhof — pod nią figuruje w spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku, obok sąsiednich Groß Grünhof i Polnisch Grünhof, czyli Wielkiego i Polskiego Gronowa. Własnego kościoła w Małym Gronowie nie było. Wykaz ewidencji dla gminy Gniew nie wymienia Małego Gronowa; najbliższa pozycja to dawny cmentarz ewangelicki w sąsiednim Polskim Gronowie (pozycja 559).

W Gniewie parafia ewangelicka prowadziła osobne rejestry pogrzebowe dla gminy wiejskiej od 1783 roku, księgi ślubów od 1681, a chrztów od 1682; około 1890 roku liczyła 3052 dusze. W parafii gniewskiej było wtedy 24 prywatne cmentarze i około 160 mennonitów. W wykazie miejscowości szkolnych parafii gniewskiej z około 1890 roku figuruje sąsiedni Groß Grünhof. Jej kościół na rynku poświęcono 3 sierpnia 1823 roku; rozebrano go w latach 1955–1957.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Klein Grünhof jako wieś. Notował tu dziesięć domów mieszkalnych i 130 mieszkańców, w tym 38 ewangelików i 92 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Gniewie; katolicy — do parafii w Wielkich Walichnowach (Groß Falkenau). W 1868 roku dzieci należały do okręgu szkolnego Groß Grünhof.

W 1885 roku osada liczyła 113 mieszkańców: 85 katolików i 28 ewangelików. W osadzie stało wtedy 10 zamieszkanych domów, w których mieszkało 21 gospodarstw domowych. W rubrykach innych wyznań chrześcijańskich i wyznania mojżeszowego spis z 1885 roku nie zapisał tu nikogo.

Pierwszy powszechny spis ludności Rzeczypospolitej z 30 września 1921 roku odnotował 96 mieszkańców, w tym 9 wyznania ewangelickiego. W tym spisie narodowość polską podało 87 osób, niemiecką 9. W wykazie ziemi przeznaczonej do parcelacji, ogłoszonym w Dzienniku Ustaw w 1935 roku, ujęto łącznie 120 hektarów z majątków Ryszarda Ziehma w Kuchni, Małym Gronowie, Szprudowie i Polskim Gronowie.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Gniew (Mewe) i podaje tu 14 ewangelików.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie), gmina Gniew; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 grudnia 1885), Kreis Marienwerder, s. 76–77, poz. 55; A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen (1890), hasło „Mewe”; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat gniewski, s. 18, poz. 24; Gronowo / Polskie Gronowo — Miasto i Gmina Gniew; „Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej” 1935, nr 9, poz. 48, pkt 53, s. 3; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 102–103; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70.