Małe Walichnowy — cmentarz ewangelicki

Małe Walichnowy, po niemiecku Klein Falkenau, leżą na Nizinie Walichnowskiej nad Wisłą, na Kociewiu. Dziś wieś leży w powiecie tczewskim; przed 1920 rokiem należała do powiatu kwidzyńskiego (Kreis Marienwerder). Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje tę wieś jako Klein Falkenau w powiecie kwidzyńskim (Kreis Marienwerder). W indeksie geograficznym wydawcy wizytacji Rozrażewskiego nazwa niemiecka figuruje jako odsyłacz: „Falkenau vide Walichnowy”. W haśle głównym tego indeksu stoi: „Walichnowy, Falkenau (Walichnowo, Waliknowo, Waliknowy)”.

Cmentarz zachował się do dziś, razem z surową, ceglaną kaplicą bez żadnych ozdób. Wojewódzka ewidencja zabytków wymienia w Małych Walichnowach cmentarz, kaplicę cmentarną i przydrożną kapliczkę. W Małych Walichnowach zagrodę Petera Rudolfa Dirksena wpisano do rejestru zabytków 18 lutego 2020 roku pod numerem A-1977: dom murowano-szachulcowy z 1878 roku, spichlerz z wozownią z 1930 roku i dziewiętnastowieczny park.

W wizytacji parafii Walichnowy z 23 października 1745 roku zapisano, że tutejsi luteranie nie mieli własnego zboru, ale mieli „swój cmentarz do grzebania ciał we wsi Walichnowy Małe”. W dekrecie archidiakona Augustyna Klińskiego, wydanym po tej samej wizytacji, mowa jest o praktyce, przy której podczas pogrzebów innowierców „na naszym cmentarzu” ich nauczyciele odprawiali kazania nad ciałami zmarłych. W dekrecie praktyki tej zakazano: odtąd nauczyciele innowierców mogli to czynić wyłącznie za zgodą proboszcza parafii. Ta sama wizytacja notuje, że domek szkolny dla organisty postawili gospodarze z obu Walichnów i że to oni mieli go naprawiać i utrzymywać. W wizytacji z 1766 roku powtórzono to samo o krytej strzechą szkole; w 1710 roku szkoły przy kościele w Walichnowach nie było.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Klein Falkenau jako wieś. Notował tu 27 domów mieszkalnych i 273 mieszkańców, w tym 114 ewangelików, 158 katolików i jedną osobę innego wyznania. W podręczniku zapisano, że miejscowość miała własny okręg szkolny. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał we wsi 308 mieszkańców: 95 ewangelików, 197 katolików i szesnastu „innych chrześcijan”. Ewangelicy należeli do parafii w Rudnie (Rauden), katolicy do parafii w Wielkich Walichnowach, a wieś miała ewangelicką szkołę.

Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 września 1921 roku, odnotował 300 mieszkańców, w tym 28 wyznania ewangelickiego, 258 rzymskokatolickiego i 14 prawosławnego. W tym spisie narodowość polską podały 263 osoby, niemiecką 37.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Rudno (Rauden) i podaje tu 45 ewangelików.

Źródła: Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat Gniew, pozycja 26; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, powiat kwidzyński, s. 76, pozycja 52; indeks geograficzny w: Visitationes archidiaconatus Pomeraniae, zeszyt III (Fontes TNT); ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 85 (2006), streszczenie księgi G56 (wizytacja Walichnów z 23 X 1745, s. 255–256); E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 355, 372 i 390; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 518–519; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Pelplin; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 100–101; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71.