Mały Garc — cmentarz ewangelicki

Mały Garc (po niemiecku Klein Gartz) leży w gminie Subkowy w powiecie tczewskim, na wysokim brzegu Wisły. Od strony rzeki ciągnęła się dawniej jej łacha zwana Słońce, a z pól wsi wytryskała struga Bystrzyca. Po dawnej wspólnocie ewangelickiej został tu sam cmentarz, dziś nieczynny — jeden z ciągu poewangelickich cmentarzy nadwiślańskich gminy Subkowy, obok cmentarzy w Subkowach, Wielkiej i Małej Słońcy oraz Wielgłowach. Wojewódzka ewidencja zabytków wymienia go pod pozycją 62 jako dawny cmentarz ewangelicki; nie podaje daty założenia, powierzchni ani numeru działki.

Do 1920 roku wieś należała do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau) w rejencji gdańskiej prowincji Prusy Zachodnie, a przed utworzeniem tego powiatu w 1887 roku — do starogardzkiego; tak też, jako wieś powiatu starogrodzkiego, zapisuje ją Słownik geograficzny. W latach 1920–1939 leżała w granicach II Rzeczypospolitej, w województwie pomorskim, na obszarze zwanym korytarzem; od 1939 do 1945 roku była pod okupacją niemiecką.

Wieś była osadą prastarą — nazwa znaczy tyle co gród, a dokumenty wspominają dwa stare grody: jeden na wzgórzu, drugi na łęgach przy Wiśle. Najstarszy ślad w dokumentach prowadzi do cystersów w Pelplinie. W 1282 roku dobra te posiadał szlachcic Jan Przyprok, który zapisał je cystersom w Pelplinie, a donację potwierdził tego samego roku książę pomorski Mściwój II. Wizytacja archidiakonatu pomorskiego z czasów biskupa Hieronima Rozrażewskiego wymienia Mały Garc jako praedium monasterii Peplinensis — folwark klasztoru cystersów w Pelplinie — i odnotowuje krótko, że proboszczowi nie płaci nic.

Sąsiedni zapis tej samej wizytacji podaje, że pobliskie Radostowo, folwark opata oliwskiego, było wydzierżawione pewnemu gdańszczaninowi, „heretykowi”, który proboszczowi płacić nie chciał, choć — jak wynikało z ksiąg parafialnych — dawniej szły stamtąd dwa korce owsa, dwa jęczmienia i pół korca grochu.

Dzierżawcą bywał tu też innowierca. W 1564 roku opat pelpliński Rembowski I zastawił Garc i Słońce na trzydzieści trzy lata za trzy tysiące talarów Franciszkowi Żelisławskiemu, podkomorzemu malborskiemu z Międzyłęża — temu samemu, którego Słownik geograficzny nazywa zagorzałym zwolennikiem Lutra. W 1604 roku opat Mikołaj Kostka wydzierżawił oba majątki na trzydzieści lat gdańszczaninowi Beierlingowi, a dzierżawa przeszła po nim na Hermana Beckendorfa z Malborka i w 1609 roku na jego zięcia Henryka Strobanta, patrycjusza gdańskiego. Przed połową XVII wieku konwent objął gospodarstwo sam, przez ojca prokuratora; dla prokuratora — zawsze był nim ksiądz — wystawiono przy dworze osobną kaplicę prywatną, którą w 1650 roku potwierdził legat papieski.

W 1670 roku opat Ciecholewski wydzierżawił Garc i Słońce Jakubowi Ziegenhagenowi na trzy lata za dwa tysiące dwieście złotych.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 134 mieszkańców: 63 luteranów i 71 katolików; luteranie należeli do parafii w Rudnie (Rauden), katolicy — do parafii w Subkowach. Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Klein Gartz jako wieś królewską z 16 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 249, w tym 70 ewangelików i 179 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Rauden; katolicy — do parafii w Subkowach; miejscowość miała własny okręg szkolny. Słownik geograficzny, pisany przed spisem z 1885 roku, liczy tu 2299 mórg, cztery gospodarstwa gburskie, szesnaście domów mieszkalnych, 179 katolików i siedemdziesięciu ewangelików, a szkołę notuje w miejscu.

W spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku zapisano 244 mieszkańców wsi, w tym 186 katolików, 56 ewangelików i dwóch innych chrześcijan (Gemeindelexikon dla prowincji Prusy Zachodnie, powiat Dirschau, strona 28, pozycja 11). Ten sam spis podaje przynależność parafialną: ewangelicy do parafii w Rudnie (Rauden), katolicy do Subkowów.

Kociewie pozostało w większości polskie i katolickie. Po folwarku zachował się zespół dworsko-parkowy z drugiej połowy dziewiętnastego wieku, wpisany do rejestru zabytków pod numerem A-1144 z 3 marca 1987 roku; w rejestrze ujęto dwór, park, kuźnię i gołębnik. Majątek Mały Garc z folwarkiem Louisenhof (około 550 hektarów, gorzelnia) należał w latach 1891–1909 do Axela Doehna, landrata powiatu tczewskiego. Między 1909 a 1912 rokiem kupił go rotmistrz rezerwy Hans von Wulffen, wymieniony jeszcze w 1923 roku.

W 1928 roku większą część dóbr miał Cezary Radzymiński (376 hektarów). W 1937 roku grunty rodziny Oehlmann w Subkowach i Małym Garcu wpisano do wykazu przymusowego wykupu, a w 1938 roku przymusowo wykupiono z nich 205 hektarów; w tym samym roku do wykazu wpisano też 105 hektarów Cezarego i Natalii Radzymińskich.

Własnego kościoła ani domu modlitwy ewangelicy we wsi nie mieli. Tutejsi protestanci należeli do luterańsko-unijnego Kościoła krajowego; mennonici osiedlali się niżej, na Żuławach. W 1945 roku ludność niemiecko-ewangelicka opuściła wieś; cmentarz jest nieczynny i zachował się jako relikt.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Rudno (Rauden) i podaje tu 28 ewangelików w obszarze dworskim.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Dirschau, s. 28, poz. 11; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. II, hasła „Garc Mały” i „Garc Wielki”; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae — wizytacja z polecenia biskupa Hieronima Rozrażewskiego; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 56, nr 58; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków, gmina Subkowy, poz. 62; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; wykaz rejestru zabytków województwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 204, pozycja 68; „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 68; „Handbuch des Grundbesitzes”, Prusy Zachodnie, 1909, s. 38; E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 28; „Księga Adresowa Obywateli Ziemskich Rzeczypospolitej Polskiej”, 1923, s. XXXV; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1937 nr 10 poz. 74, pozycja 211; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1938 nr 9 poz. 56, pozycja 102; „Pomorski Dziennik Wojewódzki” 1938, nr 16; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1186; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71.