Mały Kack — kościół ewangelicki (parafia macierzysta Sopotu)

Mały Kack, po niemiecku Klein Katz, jest dziś dzielnicą Gdyni, a przez kilka stuleci był siedzibą ewangelickiej parafii macierzystej tej części Pomorza. Kościół ewangelicki zbudowano w latach 1568–1572 z fundacji gdańskiej rodziny Rosenbergów, długoletnich dzierżawców wsi, głównie dla robotników miejscowej kuźnicy. Pierwszą datę daje wizytacja biskupa Hieronima Rozdrażewskiego z 1583 roku, która mówi o wzniesieniu kościoła „przed około 15 laty”, drugą — napis na metalowej chorągiewce wieżyczki. Spotykany w opracowaniach rok 1586 i przypisanie fundacji Jerzemu (Georgowi) Rosenbergowi, późniejszemu burmistrzowi Gdańska, z tymi świadectwami się rozmijają. Leksykon miejscowości Meyersa notuje tu, przy 301 mieszkańcach, ewangelicki kościół parafialny, a w sąsiednim Groß Katz — katolicki kościół parafialny.

Według kroniki Harnocha z 1890 roku komtur gdański nadał 9 stycznia 1383 roku Piotrowi von der Katze 49 włók w trzech wsiach: Wielkim Kacku, Małym Kacku i Kolibkach. Kościół w Małym Kacku zbudowano z nieciosanego kamienia; miał szachulcową wieżę, dwa dzwony ze staliwa i nowe organy.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom III, 1882) dobra Mały Kack (w Słowniku „Kacyk”) liczyły 202 katolików i 174 ewangelików; była tu szkoła i kościół luterański, a sprowadzeni osadnicy niemieccy — robotnicy hut żelaznych i młynów — wcześnie przyjęli wyznanie luterańskie i zbudowali sobie kościół. Ten sam słownik podaje, że w 1580 roku potajemni luteranie z Redłowa okradli i spalili katolicki kościół w Wielkim Kacku, a za zebrane 300 marek zbudowali u siebie w Redłowie kościół luterański. Andrzej Tomczak, opierając się na wizytacji z 1583 roku, wymienia Redłowo — czyli tutejszy Mały Kack — wśród dwóch miejsc, w których protestanci „sami wystawili sobie” kościół; wieś należała wtedy do parafii w Oksywiu. W zestawieniu szkół pomorskich, które Emil Waschinski ułożył z wizytacji, Mały Kack ma przy wizytacjach z końca XVI wieku dopisek: „wcześnie kościół luterański”.

Franz Schultz kwestionował datowanie kościoła: Harnoch przypisuje jego budowę Rosenbergom w latach 1550–1600, Töppen pisze, że pierwszego pastora powołano tu dopiero w 1630 roku, a katolickie protokoły wizytacyjne z około 1600 roku nie znają kościoła ewangelickiego w Małym Kacku, lecz tylko w Redłowie; luterański dwór Rosenbergów trzymał się — według Schultza — świeżo powstałego kościoła w Redłowie. Schultz opisuje osobny zbór w sąsiednim Redłowie: około 1600 roku, przy sześciu tamtejszych kuźnicach, wszyscy mieszkańcy byli luteranami, mieli własny kościół z wieżą i stale utrzymywali pastora, a ściągali tam także luteranie z okolicy; kościół ten wymieniano jeszcze w 1643 roku, w 1773 już nie.

Pierwszy duchowny, nieznany z nazwiska, jest wzmiankowany w latach 1630–1634. Aleksander Klemp (1994, s. 217) podaje natomiast, że już w latach 1619–1634 pastorem w Redłowie (Małym Kacku) był Joachim Pensky (Pentzke), wcześniej, w latach 1613–1619, pastor w Lublewie, zmarły w 1634 roku. Później służyli tu między innymi Piotr Faber (1648–1661), Jan Waschetta (1696–1719), Nataniel Preiss, Jan Jakub Dullo, Sebastian Fedorowitz (1738–1740), Ludwik Krystian Danovius i Otto Wilhelm Karwacki (1762–1769), a najdłużej, w latach 1777–1827, Chrystian Herrmann z Kwidzyna.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich dopełnia tę listę: przed Herrmannem był Christian Haberkant (1769–1777), a po nim Friedrich Berg (1829–1838), Heinrich Schumann (1838–1857), Johannes Bernhard Schnaase (1858–1874), Hermann Johannes Engelke (1874–1880) i Carl Conrad, wikariusz Małego Kacka i Sopotu od 1871 roku, a od 1882 do 1891 roku pastor. Jako pastor Małego Kacka odmówił on modlitwę w domu żałoby i nad grobem, gdy 9 stycznia 1884 roku chowano tu tajnego radcę i nadradcę rejencyjnego von Brauchitscha; za trumną szły na cmentarz setki osób, a mowę w domu wygłosił pastor Schnaase z Rosenbergu.

Według księgi pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich Johannes Bernhard Schnaase, pastor Małego Kacka w latach 1858–1874, od 1 listopada 1874 roku był pastorem w Rosenbergu. W lutym 1713 roku pastor Jan Waschetta prosił gdańskie Ministerium o radę, bo patron kościoła, major Felasau z Redłowa, nie chciał dłużej pozwalać, by modlił się w kościele za dwór w Kolibkach, ani by z ławki tego dworu korzystała pani Zagrzewska; Ministerium odesłało go do rady miasta Gdańska. Około 1700 roku parafia liczyła 1200–1500 wiernych i — jak zastrzega autor, „podobno” — obok niemieckiego używano w niej także polskiego.

Według Klempa w XVI–XVIII wieku do zboru w Redłowie uczęszczały niewielkie grupy ludności polskiej, a wśród pastorów redłowskich w XVIII wieku najwięcej było Polaków lub duchownych o polskich nazwiskach (s. 169). Na początku 1931 roku ksiądz Zenon Kuske, rodem ze Zduńskiej Woli, wprowadził tu co dwa tygodnie nabożeństwa po polsku.

Najstarsza zachowana księga parafii, „Album Ecclesiae Microcacensis”, założona w 1662 roku za pastora Simona Racoviusa i patrona Michaela Rosenberga i przechowywana dziś w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie, zawiera spis wszystkich duchownych od powstania parafii — „Index pastorum”. Pierwszy, nieznany z imienia, urzędował od około 1630 do 1634 roku.

Po nim przyszli: Johannes Thaurinius (1634–1641), który tu zmarł i został pochowany, Christophorus Bolduanus (1641–1648), Petrus Fabri (1648–1661), który odszedł do kościoła Świętego Ducha w Gdańsku, Simon Racovius (1661–1671), drugi nieznany z imienia (1671–1681), Paulus Novatius (1681–1687), zmarły tu około świętego Michała, Andreas Netzelius (1688–1694), zmarły tu w wieku 37 lat, Adam Buschius (1694–1696), powołany na Kaszuby, Johannes Wascheta z Prus (1696–1719), który zmarł w Małym Kacku, Nathanael Preis, wcześniej pastor w Grudziądzu (1719–1724), także zmarły tutaj, Johannes Jochmann (1724–1727), zmarły tutaj, Johann Jacob Dullo z Olecka (1727–1735), powołany latem do Grudziądza, Johannes Rätz z Iławy (1735–1738), powołany około świętego Michała, Christoph Gottlieb Böhm, który zmarł po siedemnastu tygodniach, i Sebastian Fedrowicz z Prus, w 1740 roku powołany do Gdańska.

Od listopada 1740 do 1758 roku pastorem był Ludovicus Danovius z Dzierzgonia, który odprawił pierwsze nabożeństwo w czwartą niedzielę po Objawieniu Pańskim, a potem został powołany do Torunia, a po nim od 1758 roku Bernhard Erdmann Oletzka z Prus, ordynowany w Gdańsku 22 czerwca 1758 roku. Wykaz duchownych ordynowanych w Gdańsku w latach 1705–1750, który podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Joschmanna (1724), Dulloniusa (1727), Pätza (1735), Böhma (1738) i Danoviusa (1740).

Wieś była gniazdem hrabiowskim: tabela świadczeń z 1773 roku wymienia folwark o sześciu włókach chełmińskich należący do „hrabiego Krokowa na Małym Kacku”, a obok niego cztery inne dwory szlacheckie — Tokarskich, von Malotki, von Robakowskich i von Grube — każdy o jednej włóce i dziewiętnastu zagrodnikach. Statystyka Goldbecka z 1789 roku opisuje Mały Kack jako szlachecki folwark i wieś chałupniczą z kościołem luterańskim, dwiema kuźnicami stali, papiernią i młynem wodnym, liczącą 36 dymów i należącą do generała majora hrabiego von Krockowa.

Folwark w Małym Kacku nie miał gospodarzy na własnych gruntach; Franz Schultz wymienia tu tylko dzierżawców wieczystych, osiadłych od drugiej połowy XVIII wieku: Düsterwaldów (od 1779 roku), Burauów (od 1777), Weichbrotów, Gastów, Hildebrandów, Poltomelów, Stobbe, Engelkowskich i Waschke (od 1840 roku). Dawne zakłady przetrwały długo: w 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował we wsi młyn wodny, dwie kuźnice żelaza i cegielnię oraz szkołę dwuklasową, a Schultz w 1907 roku opisuje majątek jako złożony z Małego Kacka, Krückwalde, papierni Hakenbude, młyna i kuźnicy. Ostatni ślad kuźnic daje księga zgonów parafii: 23 stycznia 1900 roku zmarł w Małym Kacku mistrz kowalstwa stalowego Johann Gottlieb Sieg, pochowany 28 stycznia na tutejszym cmentarzu.

W 1909 roku przy majątku działała już gorzelnia, a cegielnię z piecem kręgowym miały sąsiednie Kolibki; w 1928 roku Księga adresowa Polski wymienia w liczącym 301 mieszkańców Małym Kacku już tylko młyn, kowala, krawca, rzeźnika, sklep i wyszynk.

Agathon Harnoch pozwala sięgnąć głębiej w dzieje tej parafii i pokazać jej rozmiary. Duchownego wzmiankowano w Małym Kacku od 1630 roku, a wspólnota obejmowała protestantów z Małego Kacka i wsi sąsiednich. Pod koniec XIX wieku, zanim w 1890 roku usamodzielnił się Sopot, liczyła 5650 dusz; w ciągu roku notowano 71 chrztów, 40 konfirmacji, 19 ślubów, około 800 komunikantów i 66 pogrzebów; proboszcz miał uposażenie 4500 marek i liche, szachulcowe mieszkanie. Nabożeństwa odprawiano po niemiecku, a w Sopocie co trzecią niedzielę — tamtejsza Kaplica Pokoju, poświęcona 18 sierpnia 1871 roku, była filią Małego Kacka. Cmentarze parafia miała w Małym Kacku i w Sopocie.

Drugą filią były Karczemki, po niemiecku Friedenau. Tamtejszy kościółek poświęcono 21 września 1851 roku właśnie jako filię Małego Kacka; własnego administratora parafii Karczemki otrzymały w 1873 roku, a jeszcze w 1877 roku opłaty za posługi odprowadzano stamtąd do Małego Kacka. Gmina karczemkowska liczyła wówczas 550 dusz.

Szkoły parafialne stały w Małym Kacku, Sopocie, Chyloni, Gdyni, a także w Wielkim Kacku, Witominie i kilku dalszych miejscowościach. Budynek tutejszej szkoły ewangelickiej z połowy XIX wieku zachował się przy kościele; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków wymienia go — jako dawną ewangelicką szkołę elementarną, obecnie plebanię — w zespole osady rzemieślniczej w Małym Kacku, wpisanym do rejestru zabytków pod numerem A-995 z 10 września 1981 roku. Po włączeniu wsi do Gdyni mieściła się w tym budynku Szkoła Podstawowa numer 8.

Ludność liczono kilkakrotnie. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 226 mieszkańców: 133 luteranów i 93 katolików, przy parafii luterańskiej w Małym Kacku. W 1871 roku było ich 359, w tym 172 ewangelików i 182 katolików, a spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zapisał w obwodzie dworskim Mały Kack 337 mieszkańców, w tym 156 ewangelików i 180 katolików.

W 1910 roku miejscowość liczyła 301 osób. Samą parafię szacowano na 767 wiernych w 1897 roku i 685 w 1913 roku; od 1891 roku proboszczem był Gustav Schulz. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 767 ewangelików; patronką była właścicielka dóbr Mały Kack, pani von Brauchitsch, a pastorem był od 1891 roku Gustav Schulz.

Jerzy Domasłowski przypomina, co było we wnętrzu. Do 1945 roku przed ołtarzem leżały płyty nagrobne z XVI wieku. Wisiały tu dwa epitafia Rosenbergów i epitafium Bogusława Krokowskiego z drugiej połowy XVIII wieku; obraz z jednego z epitafiów Rosenbergów, z 1612 roku, trafił do Muzeum Diecezjalnego w Pelplinie. Był też ołtarz z licznymi obrazami, loża kolatorska i ozdobna ambona z 1648 roku, dar gdańskiego browarnika. Na miejscu przetrwały tylko ambona i fragment zwieńczenia jednego z epitafiów. Księgi kościelne z lat 1661–1943 i kronikę parafii przechowuje Centralne Archiwum Ewangelickie w Berlinie.

Zachowały się też duplikaty ksiąg z lat 1823–1874, czyli odpisy składane władzom. Figurują one w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.

Administracyjnie do 1920 roku miejscowość leżała w Prusach i należała do powiatu wejherowskiego (Kreis Neustadt in Westpreußen) w rejencji gdańskiej (Regierungsbezirk Danzig), z sądem w Sopocie (Amtsgericht Zoppot). Następnie znalazła się w Polsce (w korytarzu pomorskim), nie w Wolnym Mieście Gdańsku. W marcu 1945 roku kościół poważnie ucierpiał w walkach; w latach 1948–1955 został rozbudowany i przejęty przez katolików. Do dziś jest kościołem rzymskokatolickim pod wezwaniem Matki Bożej Bolesnej. Przy dawnej świątyni luterańskiej chowano zmarłych różnych wyznań protestanckich.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Schnaase przytacza list z lutego 1713 roku, który Ludwik Danovius podpisał jako pastor „w Redłowie (Klein Katz)”: skarżył się, że sąsiedni duchowni nazywają go separatystą, bo uczy prostych ludzi i młodzież przed pierwszą Wieczerzą Pańską. Rok 1713 przy tym liście budzi wątpliwość: ten sam Schnaase podaje, że Danoviusa ordynowano w Gdańsku dla Salina w 1736 roku, a dla Małego Kacka w 1740, co zgadza się z wykazem duchownych, w którym Danovius następuje po Fedorowitzu (1738–1740). Niemieckie pismo kościelne wydawane w Poznaniu podało w numerze z listopada 1939 roku, że kościół ewangelicki w Małym Kacku padł we wrześniu 1939 roku ofiarą podpalenia. Pismo ukazywało się już pod okupacją i pisało w tonie propagandowym, a innego potwierdzenia tej wiadomości nie znaleźliśmy; wymaga ona sprawdzenia w drugim źródle.

Równie ostrożnie trzeba traktować wiadomość wydawanego w Mannheimie nazistowskiego dziennika „Hakenkreuzbanner”, który 10 czerwca 1937 roku podał, za gdańskim „Danziger Vorposten”, że do domu pastora ewangelickiego w Małym Kacku oddano strzały, a kościół i mury cmentarza oklejono wielkimi plakatami, które nawoływały do bojkotu pastora i napaści na niego.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 136 ewangelików w obszarze dworskim, a w całej tutejszej parafii 685 dusz.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. III, hasło „Kac”, hasło „Kacyk”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 448; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 445, 453, 454; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 448–449 (hasło Kl. Katz und Zoppot) oraz s. 446–447 (hasło Friedenau); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków, Gdynia, pozycja 1582; urzędowy rejestr zabytków województwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku, Gdynia — Mały Kack, osada rzemieślnicza, numer A-995 z 10 września 1981 roku; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 408; J. Domasłowski, „Dzieje Polskiej Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Gdyni (1931–1939)”, cz. I, „Gdański Rocznik Ewangelicki” VI (2012), s. 58, 61; M. Biskup, A. Tomczak, „Mapy województwa pomorskiego w drugiej połowie XVI w.”, „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu” 58 (1955), z. 1, s. 60–61; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 164–165, nr 115; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Neustadt, s. 60, pozycja 72; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); S. Kujot (wyd.), „Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozrazewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae”, Toruń 1897; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 495, 420–421; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 45; „Posener Evangelisches Kirchenblatt” 18 (1939), nr 1/2, listopad 1939; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/7040, „Sonstige Verzeichnisse 1630–1771” („Album Ecclesiae Microcacensis”, księga kościelna Małego Kacka założona w 1662 roku), skany 3 i 5, dostęp przez portal Archion; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 453–454; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 178, pozycja 165; księga zgonów parafii ewangelickiej w Małym Kacku (Klein Katz), mikrofilm FamilySearch 245373, skan 0491 (1900); „Handbuch des Grundbesitzes”, Prusy Zachodnie, 1909, s. 96–97; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1186; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 98, 315; t. 2, s. 447; t. 3, s. 692; t. 6, s. 1605, 1661; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38; „Der Reichsbote” (Berlin), 12 stycznia 1884 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Hakenkreuzbanner” (Mannheim), 10 czerwca 1937 roku, s. 2 (obraz strony: MARCHIVUM Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 169, 217.