Mareza — cmentarz mennonicki

Mareza — po niemiecku Mareese — leży pod Kwidzynem, a Słownik geograficzny nazywa ją przedmieściem miasta. Cmentarz przy dzisiejszej ulicy Długiej, na działce numer 95/2, ewidencja konserwatorska określa jako mennonicki i datuje na koniec XVIII wieku. Do rejestru zabytków województwa pomorskiego wpisano go pod numerem A-1249, decyzją z 19 sierpnia 1988 roku.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Mareese jako wieś. Notował tu 60 domów mieszkalnych i 593 mieszkańców, w tym 465 ewangelików, 111 katolików i 17 osób innych wyznań. Ewangelicy i katolicy należeli do parafii w Kwidzynie; miejscowość miała własny okręg szkolny. Słownik geograficzny notuje dla wsi 945 mórg i 159 budynków, wśród nich 60 domów mieszkalnych. W tym haśle podatek gruntowy wynosi 522 talary, od budynków zaś 103 talary.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył tu 596 mieszkańców: 398 ewangelików, 170 katolików i 27 innych chrześcijan. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wieś miała 869 mieszkańców; po niemiecku mówiło 778 z nich, a po polsku 55 osób. W tej grupie było 571 ewangelików, 177 katolików i 30 innych chrześcijan. W statystyce Agathona Harnocha Mareza figuruje wśród miejscowości szkolnych kwidzyńskiej parafii ewangelickiej. Kwidzyńska parafia ewangelicka liczyła według niego około 17 000 dusz, w tym 20 staroluteranów i 60 irwingian.

Cmentarz leży po zachodniej stronie ulicy Długiej i należał dawniej do majątku Schloss Mareese nad rzeką Liwą. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023–2026 datuje go na koniec XVIII wieku i podaje, że teren jest zadbany, a na cmentarzu stoją dwie kamienne stele o cechach rokokowych w dobrym stanie oraz około stuletni kasztanowiec; cmentarz zamknięto w 1978 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Słownik geograficzny podaje dla 1868 roku 523 mieszkańców, w tym 465 ewangelików i 111 katolików, a urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej z tego samego roku — 593 mieszkańców.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Kwidzyn (Marienwerder) i podaje tu 576 ewangelików (razem z przyległymi osadami).

Źródła: Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Kwidzyn, pozycja 316; wykaz rejestru zabytków województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom VI, hasło Mareza; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Marienwerder, s. 78, pozycja 70; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), pozycja 64; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 516; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023–2026 (uchwała nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 106–107; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69.