Marianka — dawny kościół ewangelicki (Marienfelde)

Gotycki, ceglany kościół jednonawowy z trójbocznie zamkniętym prezbiterium wzniesiono w Mariance w XIV wieku; według Adolfa Boettichera istniał już w 1334 roku, a wykaz rejestru zabytków datuje budowlę na lata 1334–1342, z przekształceniami około 1515 roku i w osiemnastym stuleciu. Przy kościele założono cmentarz. Do 1945 roku była to świątynia ewangelicka samodzielnej parafii w Mariance; obok wsi parafialnej należały do niej Aniołowo, Borzynowo, Bądy, Łukszty, Rogowo i Stegny. Do parafii należały też majątek ziemski Dawidy oraz Kawki, Leszczyna i Wikrowo.

W 1852 roku kościół w Pomorskiej Wsi kupił z Marianki organy o ośmiu głosach, które grały tam jeszcze pod koniec XIX wieku — tak zanotował Agathon Harnoch, opisując tamtejszą parafię.

Obecnie jest to rzymskokatolicki kościół filialny parafii świętego Józefa w Pasłęku, wpisany do rejestru zabytków wraz z cmentarzem 28 lutego 1968 roku: wykaz rejestru wymienia go pod numerem A-803, Studium gminy Pasłęk pod dawnym numerem. Według Roberta Ziemiańskiego katolickie nabożeństwa odprawiano w tym kościele już w 1946 roku. Wezwanie podawane jest rozbieżnie: diecezja elbląska wymienia świętych Apostołów Piotra i Pawła, karta ewidencyjna Matkę Bożą Nieustającej Pomocy, a Studium gminy Pasłęk z 2009 roku Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny.

Adolf Boetticher w inwentarzu zabytków z 1898 roku podaje, że kościół istniał już w 1334 roku, gdy szpitalnik elbląski Siegfried von Sicken nadał tutejszemu plebanowi Hildebrandowi zwyczajowe cztery włóki; w czasach katolickich należał do archiprezbiteratu elbląskiego, a patronem był król. Zbudowano go z cegły, w wieży i korpusie przeważnie w wątku gotyckim, w prezbiterium w wendyjskim. Korpus nakryto w 1723 roku płaskim deskowym stropem, a za ostrołukowym łukiem tęczowym prezbiterium ma bezżebrowe sklepienia sieciowe, nie starsze niż koniec XV wieku; zachowała się w nim szafka sakramentalna z gotyckim zamkiem, a zakrystia ma trzy przęsła sklepień krzyżowych bez żeber. Ołtarz z 1682 roku oraz ambonę i obudowę chrzcielnicy z 1692 roku wykonał Isaak Riga z Knipawy w Królewcu.

Boetticher wymienia też ośmioboczną granitową chrzcielnicę w kształcie kielicha, mosiężną misę chrzcielną z Wygnaniem z raju, zapewne norymberską z końca XVII wieku, dwa gotyckie mosiężne lichtarze i dzwon z 1403 roku z napisem „o rex glorie criste ueni cum pace”, przelany w 1860 roku. W 1892 roku przy odnawianiu tynku odkryto pod trzema warstwami pobiały ponadnaturalnej wielkości malowidła ścienne z drugiej połowy XV wieku: Zwiastowanie na łuku tęczowym i dwunastu apostołów na ścianach podłużnych, a na ścianie południowej dwa herby fundatorów, męża z rodu von Creytzen i jego żony; malowidła sięgają wyżej niż strop z 1723 roku.

Sprawozdanie z tego odkrycia, które architekt Boetticher złożył Towarzystwu Starożytności Prussia, ogłoszono w 1893 roku w „Sitzungsberichte” towarzystwa, w protokole zgromadzenia z 18 listopada 1892 roku. Według niego malowidła, przedstawiające postacie większe niż naturalnej wielkości, odsłonięto pod koniec czerwca 1892 roku przy odnawianiu tynku spod potrójnej pobiały, a on sam obejrzał je 4 lipca z polecenia przewodniczącego towarzystwa. Boetticher odnotowuje, że profesor Dittrich, inaczej niż dokument z 1334 roku, przypisuje kościół dopiero XV wiekowi. Korpus, jak pisze, „zapewne nigdy nie był sklepiony”: ściany podłużne nie mają szkarp, są tylko dwie ukośne, choć przy grubości muru 1,30 m mógłby on udźwignąć sklepienie i bez nich. Ze strychu widać było, że gdy kościół malowano, miał płaski drewniany strop.

Malowidła Boetticher datuje na drugą połowę XV wieku, „prawdopodobnie” na czas sklepień prezbiterium, i uzasadnia to pełnym cieniowaniem szat, późnogotyckimi wiciami wokół postaci, „być może liśćmi winorośli”, gotycką minuskułą z majuskułowymi inicjałami w podpisach pod obrazami oraz tarczami herbowymi zamkniętymi u dołu półkoliście; uważa je za pełne stulecie młodsze od malowideł w katolickim kościele w Chełmży, które Heise datował na około 1350 rok i drugą połowę XIV wieku. Ściana północna, stale wystawiona na wilgoć, nie zachowała prawie nic czytelnego. Na łuku tęczowym po lewej stronie jest Zwiastowanie, po prawej, odsłoniętej dopiero częściowo, święty trzymający oburącz zielone płótno, a za nim siedząca święta.

Na ścianie południowej nad chrzcielnicą ukazali się apostołowie Piotr, z kluczami i siwą głową, i jasnowłosy Paweł z mieczem; dalej Andrzej i Jan Ewangelista, rozpoznawalni po symbolach i podpisach, z wznoszącymi się banderolami; potem drzwi, nad którymi coś było, lecz nie da się już tego rozpoznać; dalej stary brodaty święty z księgą i mieczem, „być może” Jakub Starszy, i brodaty święty z księgą i włócznią, „jak się zdaje” apostoł Maciej. Wokół tego ostatniego umieszczono dwa herby: heraldycznie prawy, z czarnym słupem w białym (srebrnym) polu, Boetticher uznaje za herb pana domu, który „prawdopodobnie” należał do rodu von Creytzen, a lewy, ze wspiętym lwem w tarczy i psem gończym na hełmie, „jak się zdaje” za herb jego żony.

Dalej idą bezbrody Jakub Młodszy z księgą i drągiem folusznika, podobnym do wielkiego smyczka, i brodaty apostoł Filip z księgą i krzyżem na drzewcu; stąd Boetticher wnosi, że przedstawiono tu dwunastu apostołów. Z polecenia prezesa rejencji malowidła miały zostać zachowane, a na czas bielenia kościoła zakryto je płótnem.

Już w 1892 roku krótką notę o tych malowidłach ogłosił w „Zeitschrift für christliche Kunst” Dittrich z Braniewa. Datuje on sam kościół na XV wiek, a o malowidłach pisze, że „zapewne” pochodzą z końca tego stulecia, i widzi w nich ostatnich świadków katolickiej wiary i myśli w okolicy, która jest teraz niemal wyłącznie protestancka. Apostołów, po dwóch obok siebie, otaczają według niego dość prymitywnie rysowane wici, które przechodzą ponad obecny „brzydki (beczkowaty)” strop z desek. Inaczej niż Boetticher postać z księgą i włócznią nazywa Mateuszem, postać z księgą i krzyżem ze znakiem zapytania Szymonem („Simon?”), a o obrazie po prawej stronie łuku tęczowego pisze, że „zapewne” przedstawia Narodzenie Pańskie; w Zwiastowaniu opisuje Dziewicę, która klęczy przy klęczniku pod jakąś architekturą i z lękiem ogląda się na anioła.

Herby opisuje jako biały z czarnym słupem i jako lwa na ciemnym polu, z psią głową w klejnocie. W prezbiterium po stronie Ewangelii widział dawną szafkę ścienną z gotycką kratą i malowanymi drzwiczkami z dębiny, w której niegdyś przechowywano Najświętszy Sakrament; wokół niej odsłonięto ślady malowideł, z których czytelny był tylko kielich z hostią, a za ołtarzem głównym znaleziono resztki malowideł czerwoną farbą, których znaczenia nie dało się już ustalić. Malowidła wykonano, jak pisze, rzemieślniczo i pewną ręką, w niewielu kolorach: zielonym w szatach wierzchnich, czerwonym i czarnym. Dittrich przytacza też prywatny list inspektora budowlanego Steinbrechta, odnowiciela Zamku Wysokiego w Malborku, do pastora z Marianki.

Steinbrecht uważał za mało prawdopodobne, by ktoś podjął się przywrócenia malowideł do dawnego wyglądu, i radził na razie zostawić odsłonięte partie tak, jak są, starannie je oszczędzać przy malowaniu ścian, nie zmywać ich wodą, bo spoiwo farb, zwykłe wapno, jest mocno rozłożone, a poszczególne grupy obwieść cienką kreską ochry.

Almanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku opisuje tutejszą parafię: założona przed 1334 rokiem, pod patronatem królewskim. Liczyła 2624 dusze, 7 szkół i 10 nauczycieli. Objaśnienia almanachu zastrzegają, że takie dawne daty pochodzą głównie z kroniki Harnocha i nie ręczą za ich dokładność. Należały do niej: Marienfelde, Briensdorf, Bunden, Dawids, Giebitten, Guhrenwalde, Hasselbusch, Koken, Luxethen, Rapendorf, Rogau, Siebenhufen, Steegen, Wickerau. Pastorem był wtedy, od 1912 roku, Albert Grützmacher, urodzony w 1866 roku.

Prasa z XIX i XX wieku pozwala uzupełnić dzieje tutejszego urzędu pastora. W marcu 1837 roku urzędowa „Allgemeine Preußische Staats-Zeitung” ogłosiła, że w okręgu rejencji królewieckiej pastora Kählera z Mehlsack mianowano pastorem przy kościele ewangelickim w Mariance. We wrześniu 1852 roku posadę organisty i nauczyciela przy szkole kościelnej w Mariance otrzymał Rudolph Powitz, dotychczasowy nauczyciel w królewskim sierocińcu w Królewcu. W sierpniu 1881 roku pastor Kähler otrzymał Order Czerwonego Orła IV klasy. Pastor Adolf Kaehler, jak zapisano jego nazwisko w nekrologu, zmarł w Mariance wieczorem w drugi dzień świąt Bożego Narodzenia 1882 roku, w wieku 77 lat. W lutym 1883 roku ogłoszono wakat na opróżnionej przez śmierć parafii: pod patronatem królewskim dawała ona 5024 marki dochodu i wolne mieszkanie, liczyła 3113 dusz i miała siedem szkół z dziesięcioma nauczycielami.

W sierpniu 1911 roku ogłoszono, że parafia w Mariance zwolni się 1 października przez przejście pastora na emeryturę; uposażenie wynosiło 4800 marek, a pastora miała wybrać gmina. W sylwestra 1911 roku zmarł w Królewcu, w 77. roku życia, emerytowany pastor Hermann Freitag, „niegdyś w Mariance”. W maju 1913 roku pastora Grützmachera z Marianki mianowano pastorem w Janikow w synodzie Dramburg na Pomorzu, a w grudniu tego roku pastorem w Mariance został mianowany pastor Siegmund z Waltersdorf w diecezji Heiligenbeil.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Adolf Boetticher w inwentarzu zabytków z 1898 roku (s. 77) pisze bez zastrzeżeń, że heraldycznie prawy herb na ścianie południowej, z czarnym słupem w srebrnym polu, należał do pana domu z rodu von Creytzen, a lewy, ze wspiętym lwem, do jego żony. W sprawozdaniu ogłoszonym w 1893 roku architekt Boetticher pisał, że pan domu „prawdopodobnie” należał do rodu von Creytzen, a lewy herb był, „jak się zdaje”, herbem jego żony; Dittrich w 1892 roku rodu nie wymienia.

Źródła: wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru, powiat elbląski, gmina Pasłęk; „Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Pasłęk”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 418; A. Boetticher, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreußen”, z. III: „Das Oberland”, wyd. 2, Königsberg 1898, s. 74–77; B. Schmid, „Die Neustadt zu Elbing und ihr Rathaus”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 50, Danzig 1908, s. 88; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 16, 83 oraz objaśnienia; „Allgemeine Preußische Staats-Zeitung” (Berlin), 19 marca 1837 roku, s. 1 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); „Königlich Preußischer Staats-Anzeiger” (Berlin), 16 września 1852 roku, s. 6 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 6 sierpnia 1881 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Królewiec), 29 grudnia 1882 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 22 lutego 1883 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 26 sierpnia 1911 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 14 stycznia 1912 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 11 maja 1913 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Tag” (Berlin), 28 grudnia 1913 roku, s. 25 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 191; Boetticher, „Die Wandmalereien in der Kirche zu Marienfelde, Kreis Pr. Holland”, „Sitzungsberichte der Altertumsgesellschaft Prussia für das achtundvierzigste Vereinsjahr”, z. 18, Königsberg 1893, s. 16–20 (Elbląska Biblioteka Cyfrowa); Dittrich, „Mittelalterliche Wandmalereien in einer Landkirche Ostpreußens”, „Zeitschrift für christliche Kunst” V, 1892, nr 8, szp. 257–259 (Universitätsbibliothek Heidelberg).