Markusy — cmentarz mennonicki

Markusy (po niemiecku Markushof) zaczęły się od dworu krzyżackiego. Wieś założono około 1360 roku jako dwór komturii dzierzgońskiej; brata Walrabego, „Pfleger czum Merkelshove”, wymienia w 1363 roku przywilej Stalewa, a w 1399 roku księga urzędów notuje tu sprzęt mszalny. Na początku XVI wieku wieś stała opuszczona; 3 października 1521 roku król nadał ją dożywotnio wójtowi malborskiemu Melchiorowi Glaubitzowi.

Mennonici z Markus należeli do fryzyjskiej gminy w Jeziorze (Thiensdorf). Wspólnota prowadziła własne księgi urodzeń, ślubów i zgonów od 1776 roku, a chrztów od 1800 roku; duplikaty od 1812 roku przechowuje Archiwum Państwowe w Gdańsku. Po rozłamie wywołanym sporem o dopuszczalność małżeństw mieszanych mniejsza grupa wzniosła w 1791 roku w Markusach własny dom modlitwy — budowlę przysłupową z mieszkaniem sługi kościelnego — i utworzyła samodzielną gminę. Harnoch wymienia pod koniec dziewiętnastego wieku dwa mennonickie domy modlitwy w tej okolicy, w Jeziorze i w Markusach. Bernhard Schmid pisze, że w 1865 roku zbudowano zbór na nowo, murowany; w 1888 roku dom modlitwy zniszczyła wielka powódź żuławska.

Według relacji nauczyciela i organisty z sąsiedniego Jeziora, ogłoszonej w kwietniu 1888 roku w berlińskim „Reichsbote”, woda z przerwanego wału Nogatu stała w Markusach już o ósmej rano 26 marca 1888 roku. Postanowiono wówczas wznieść nową świątynię w Preußisch Rosengart (dziś Rozgart) pod warunkiem scalenia gmin Thiensdorf i Markushof. W wyniku scalenia połączona gmina mennonicka przyjęła nazwę Thiensdorf-Markushof. Dom modlitwy w Markusach nie zachował się.

Spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje w Markusach 418 mieszkańców: 226 luteranów, 30 katolików i 162 mennonitów. W tym spisie parafię luterańską wskazano w Jeziorze. Hermann Eckerdt (1868) wymienia Markusy, po niemiecku Markushof, wśród wsi Małych Żuław mających tak zwane włóki holenderskie — pierwotne osady mennonickie, w jego czasach wciąż w większości zamieszkane przez mennonitów. Wykaz gmin sporządzony po spisie z 1 grudnia 1885 roku przypisuje wsi 646 mieszkańców — 310 mężczyzn i 336 kobiet — a wśród nich 477 ewangelików, 37 katolików i 132 innych chrześcijan.

W 1885 roku parafię ewangelicką wieś miała w Jeziorze.

Cmentarz mennonicki, założony zapewne w końcu XVIII wieku, leży poza centrum wsi, w jej zachodniej części. Ma plan prostokąta, obwiednię z lip i relikty alej, zachowaną ceglaną część bramy oraz liczne nagrobki: stele z piaskowca, dwa cippusy rodziny Klaasen zwieńczone obeliskami, nagrobek z metalowym ogrodzeniem i tumby. Najstarsze czytelne nagrobki pochodzą z 1856 i 1858 roku, a ostatnie pochówki odbyły się w styczniu 1945 roku. Schmid, opisując cmentarz w 1919 roku, widział tu stelę z piaskowca w formach antykizujących dla Salomona Dorrna, „sąsiada w Markusach”, urodzonego w 1729 i zmarłego w 1807 roku, oraz jego małżonki Marii Elisabeth z domu Katt, zmarłej w 1842 roku. W tym samym opisie wymienił nagrobek drewniany z bogato wykrojonym zwieńczeniem. Dobrą pielęgnację i bujny drzewostan uważał za żuławską regułę, nie za wyjątek.

W 2014 roku z odnalezionych nagrobków utworzono na cmentarzu małe lapidarium. W tym samym czasie przed wejściem ustawiono tablicę z planem i wykazem pochowanych.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Jezioro (Thiensdorf) i podaje tu 593 ewangelików.

W lipcu 2010 roku Aleksandra Paprot, która badała wtedy cmentarze ewangelickie i mennonickie Żuław Elbląskich, zaliczyła ten cmentarz do dobrze zachowanych, a zarazem takich, które są dla mieszkańców miejscem pamięci.

Źródła: H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 171; Encyklopedia Warmii i Mazur; Pętla Żuławska; katalog cmentarzy Żuław (zulawy.infopl.info); B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, 1919; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Marienburg, s. 12, poz. 72; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 36, nr 76; Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37; A. Paprot, „Losy ewangelickich i mennonickich cmentarzy na Żuławach Elbląskich”, w: „Krajobraz kulturowy i społeczny Żuław Elbląskich”, red. A. W. Brzezińska, U. Wróblewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 37–46 (badania terenowe z lipca 2010 roku); „Der Reichsbote” (Berlin), 11 kwietnia 1888 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).