Marszewo — cmentarz ewangelicki

Cmentarz poewangelicki w Marszewie figuruje w gminnej ewidencji zabytków gminy Przywidz. Datowania cmentarza ani jego dzisiejszego stanu nie znaleziono w źródłach. W imiennym wykazie siedmiu cmentarzy ewangelickich parafii w Przyjaźni, spisanym przez Agathona Harnocha w 1890 roku, Marszewa nie ma, choć wieś jest tam wymieniona wśród miejscowości parafii.

Wieś była niegdyś dobrem jezuitów ze Starych Szkotów, którzy ją założyli. Dobra czapielskie, do których weszła, ojcowie kupili w 1617 roku od Krzysztofa Borzewicza za 31 500 złotych i w krótkim czasie wykroili z rozległego lasu dziewięć nowych wsi. Ksiądz Jakub Fankidejski wymienia wśród nich Marszewy obok Górnej i Dolnej Hutty, Majdanów, Krymek, Zalesia, Czapielskiej Woli, Starego Styngwałdu i Babiego Dołu. Po kasacie zakonu rząd pruski nadał wieś czynszownikom 5 listopada 1820 roku. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 76 mieszkańców: 47 luteranów i 29 katolików.

Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku opisywał osobno wieś Marschau i kolonię tej nazwy. We wsi pięć gospodarstw nadanych w 1820 roku połączono do tego czasu w jedno większe gospodarstwo i sześć małych zagród chałupniczych; podręcznik notował tu dziesięć budynków mieszkalnych i cegielnię, a dzieci ze wsi należały do okręgu szkolnego w Marschauerberg. Kolonia powstała po 1817 roku z wyprzedaży lasów królewskich; miała 14 małych zagród chałupniczych, 14 budynków mieszkalnych i 120 mieszkańców, w tym 101 ewangelików i 19 katolików, a jej dzieci należały do okręgu szkolnego w Czapielsku. Ewangelicy z obu osad należeli do parafii w Przyjaźni; katolicy — do parafii w Pręgowie Dolnym.

W 1868 roku Marszewo liczyło 91 mieszkańców: 54 katolików i 37 ewangelików. Ewangelicy należeli do parafii w Przyjaźni; katolicy podlegali parafii w Dolnym Pręgowie. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje tu 193 mieszkańców: 104 ewangelików i 89 katolików, przypisanych do tych samych parafii — ewangelickiej w Przyjaźni i katolickiej w Pręgowie Dolnym. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykazał 297 mieszkańców, z czego 284 mówiło po niemiecku, a w tej grupie było 132 ewangelików. Byli to luteranie i ewangelicy unijni ze staropruskiego Kościoła unijnego.

Spis gmin z 1 grudnia 1910 roku wykazuje Marschau w powiecie kartuskim jako gminę o powierzchni 116,2 hektara. W tym spisie Marschau przypisano do parafii ewangelickiej w Przyjaźni (Rheinfeld). Agathon Harnoch wymienia Marschau wśród miejscowości szkolnych parafii Rheinfeld obok Wielkiego i Małego Czapielska, Majdanów, Zalesia i Babiego Dołu. To samo notuje Słownik geograficzny, podając dla Marszewa w powiecie kartuskim parafię ewangelicką w Przyjaźni i katolicką w Dolnym Pręgowie.

Marszewo, po niemiecku Marschau, leżało do 1920 roku w powiecie kartuskim (Kreis Karthaus). W latach 1920–1939 należało, jak większość Wyżyny Gdańskiej, do Wolnego Miasta Gdańska: John Muhl wymienia je wśród wsi powiatu Wyżyny Gdańskiej, które pominął w swojej monografii dlatego, że powstały na dawnych dobrach rycerskich albo domenach, a polski skorowidz miejscowości województwa pomorskiego ze spisu z 1921 roku nie notuje Marszewa wśród gmin powiatu kartuskiego.

Karta cmentarza z 30 października 1985 roku ocenia jego stan słowami: „Bardzo zły. Zachowane nieliczne groby. Mogiły rozkopane”. Cmentarz leżał wtedy na skraju lasu, około pięciuset metrów od zabudowań, a prowadziła do niego aleja lipowa; zachowały się trzy nagrobki wolnostojące, jedna płyta i dwadzieścia cztery mogiły ziemne, a najstarszy zachowany nagrobek pochodził z 1913 roku. Przetrwał też fragment ozdobnego, kutego ogrodzenia, w części południowej zaś nie było w zasadzie śladów po cmentarzu.

Gminny program opieki nad zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023–2026 ujmuje go w gminnej ewidencji zabytków jako cmentarz ewangelicki przy ulicy Reknickiej.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Przyjaźń (Rheinfeld) i podaje tu 132 ewangelików (razem z przyległymi osadami).

Źródła: Gminna ewidencja zabytków gminy Przywidz; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 423–424; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 186; J. Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe”, Danzig 1938, s. 8; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, s. 50, poz. 56; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Karthaus, poz. 51; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 128, nr 189; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat kartuski; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023–2026 (uchwała nr XLII/347/2022 z 20 grudnia 2022 roku); karta cmentarza w Marszewie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gdańsk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 118, pozycje 242 i 243; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 32.