Morawy — cmentarze ewangelickie

W Morawach zachowały się ślady dwóch cmentarzy ewangelickich, położonych po przeciwnych stronach wsi. Starszy, datowany przez ewidencję zabytków na drugą połowę XIX wieku, leży na południowy wschód od zabudowań, w lesie po północnej stronie drogi leśnej, na działce ewidencyjnej numer 319/4, i przetrwał jako relikt. Młodszy, który gminna ewidencja zabytków prowadzi pod pozycją 212 i datuje na początek XX wieku, leży na południowy zachód od wsi, w stronę Nowej Wioski, w lesie po zachodniej stronie drogi, na działce numer 325/1.

Morawy, do 1991 roku Mary, po niemiecku Mahren, to wieś w gminie Gardeja. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku notuje tu 356 mieszkańców, w tym 340 ewangelików i jednego katolika. Spis liczy przy tym osobno 15 innych chrześcijan, nie podając, do jakiej wspólnoty należeli.

Ewangelicy chodzili do kościoła w Trumiejach, po niemiecku Groß Tromnau, katolicy do Szynwałdu, a ten leżał w sąsiednim powiecie grudziądzkim. W 1939 roku Morawy należały do parafii ewangelickiej w Nowej Wiosce (Neudörfchen). Parafia ewangelicka Trumiej i Neudörfchen liczyła pod koniec XIX wieku 3915 dusz, a Morawy figurują wśród jej miejscowości szkolnych. Kościół w Trumiejach, gotycki i murowany, pochodzi z czasów przed Reformacją; jego hełm przebudowano w 1873 roku, dwa dzwony są z 1845 roku, a w 1854 roku stary pozytyw, używany od 1665 roku, zastąpiono przebudowanymi organami o siedmiu głosach.

Gminny program opieki nad zabytkami gminy Gardeja na lata 2020–2023 podaje, że na cmentarzach w Morawach widoczne są prowadzone bieżące prace porządkowe, a teren jest uporządkowany i oczyszczony z samosiewów.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Mahren jako wieś. Notował tu 63 domy mieszkalne i 391 mieszkańców, w tym 384 ewangelików i siedmiu katolików. W tym samym podręczniku zapisano, że miejscowość miała własny okręg szkolny.

Erich Wernicke w książce o powiecie kwidzyńskim (1979) notuje, że od 1694 roku Mahren należało do kościoła w Groß Krebs, czyli w Rakowcu.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Neudörfchen i podaje tu 268 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Gardeja; ewidencja zabytków gminy Gardeja; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); BillionGraves; D. Lange, „Geographisches Ortsregister Ostpreußen”, 2005, karta miejscowości Mahren w Bildarchiv Ostpreußen; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020–2023 (uchwała nr XXII/146/2020 z 28 października 2020 roku); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 106–107; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 72; Erich Wernicke, „Kreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert”, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 78.