Cmentarz mennonicki w Marynowach

Cmentarz mennonicki w Marynowach (po niemiecku Marienau) leży w środku wsi, przy dzisiejszej ulicy Topolowej, w miejscu rozebranego kościoła ewangelickiego. Założono go w połowie osiemnastego wieku. Zachowało się kilkanaście silnie zniszczonych nagrobków. Nekropolia jest nieczynna; w 2018 roku uporządkowano ją i ustawiono przy niej tablicę informacyjną. Do rejestru zabytków województwa pomorskiego nie jest wpisana: numer A-1458 z 27 maja 1994 roku obejmuje katolicki cmentarz przy kościele świętej Anny wraz z żeliwną bramą. Cmentarza mennonickiego wojewódzka ewidencja zabytków osobno nie ujmuje.

Wieś lokowano w 1321 roku. Przywilej dla Heinricha wystawił w Malborku wielki komtur Werner von Orseln w dzień świętego Wawrzyńca, przeznaczając cztery włóki na uposażenie proboszcza. Do 1920 roku Marynowy należały do powiatu malborskiego (Kreis Marienburg) w Prusach Zachodnich, w latach 1920–1939 do powiatu Großes Werder w Wolnym Mieście Gdańsku, a w latach 1939–1945 do Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreußen).

Dzieje tutejszej wspólnoty ewangelickiej opisał Agathon Harnoch. Gmina istniała w 1574 roku, a nabożeństwa odprawiano najpierw w domu prywatnym; kiedy postawiono pierwszą świątynię — tę rozebraną w 1708 roku — nie wiadomo. Nowy kościół wzniesiono w 1708 roku pod patronatem właścicieli gospodarstw: budynek szachulcowy z ośmiobocznym dachem, bez wieży, z ołtarzem i amboną snycerskiej roboty oraz organami o czternastu głosach. Wiele do tej budowy dołożyli szwedzcy oficerowie, przebywający tu podczas trzeciej wojny szwedzkiej, oraz Karol XII. Pierwszym pastorem był od 1574 roku Blasius Macer, który w tym samym roku trzymał do chrztu dziecko Joachima Grossa z Marynów; kogo powołano po nim, nie wiadomo — ciągła lista duchownych zaczyna się w 1627 roku.

Parafia liczyła 600 dusz, miejsca szkolne miała w Marynowach i Ruckenau, a nabożeństwa odprawiano po niemiecku; w roku sprawozdawczym odnotowano 25 chrztów, 9 ślubów, 379 komunikujących i 19 pogrzebów.

Bernhard Schmid, opisując Marynowy w inwentarzu zabytków powiatu malborskiego, odnotował trzy tutejsze pomniki z nazwiskami: piaskowcową stelę Jacoba Pohlmanna, „współsąsiada w Rücknauerfelde, przełożonego kościoła w Marynowach”, urodzonego w 1740 roku i zmarłego 24 stycznia 1800 roku; późniejszą stelę Christine Gertrud Lietz, zmarłej w 1853 roku; oraz obelisk Esther Pohlmann z domu Lietz, zmarłej w 1858 roku. Schmid wymienia te nagrobki na końcu opisu kościoła katolickiego, jako stojące „na cmentarzu kościelnym” (auf dem Kirchhofe).

Mieszkały tu obok siebie trzy wspólnoty: katolicka przy kościele świętej Anny z czternastego wieku, ewangelicka — z pastoratem poświadczonym od 1574 roku i własnym kościołem — oraz mennonicka. Mennonici, odrębna wspólnota anabaptystyczna, stanowili znaczną grupę wśród gospodarzy. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej, ogłoszony w 1820 roku, notuje w Marynowach 724 mieszkańców: 329 luteranów, 302 katolików i 93 mennonitów, a jako parafię luterańską Marynowy; tę samą liczbę 724 przypisuje się też rokowi 1818. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego podaje stan z 1869 roku: 864 mieszkańców w 76 domach mieszkalnych, w tym 411 ewangelików, 347 katolików i 106 mennonitów, a nadto 30 posiadłości chełmińskich i 28 zagród, razem 137 włók i 9 morgów. Cztery lata później wieś liczyła 873 osoby.

Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku do Marienau, wsi na prawie chełmińskim lokowanej przywilejem z 1321 roku, należały osady Schwentenfeld — z ośmioma gospodarstwami chłopskimi i cegielnią — oraz Mühlenfeld. Te same liczby mieszkańców i wyznań, które Słownik geograficzny podaje dla 1869 roku, podręcznik odnosi do wsi razem z obiema osadami. Ewangelicy i katolicy należeli do miejscowych parafii. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zastał tu 788 mieszkańców: 423 ewangelików, 248 katolików, 110 innych chrześcijan i siedmiu Żydów. Ewangelicy należeli wówczas do parafii w Marynowach (Marienau), tak jak katolicy.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazwą Marienau księgi chrztów, ślubów i zgonów z lat 1627–1773 (z lukami) i od 1773 roku, wykaz komunikantów od 1773 roku i księgi konfirmacji od 1824 roku, a duplikaty z lat 1799–1874 w sądzie w Nowym Dworze Gdańskim. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St 1627—1773 (mit Lücken); 1773— K 1773— Konf 1824—. Dupl. A.-G. Tiegenhof: Tf Tr St 1799—1874.”.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 416 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 645 dusz.

Źródła: Bernhard Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, I: „Die Städte Neuteich und Tiegenhof und die ländlichen Ortschaften”, Danzig 1919; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, powiat malborski, s. 12–13, poz. 71; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 431; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. VI, hasło Marynowy; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 38, nr 78; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Wojewódzka ewidencja zabytków, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, arkusz gminy Nowy Dwór Gdański; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 10, nr 145; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 151, pozycja 76; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 36.