Marynowy — kościół ewangelicki (Marienau)

Marynowy, po niemiecku Marienau, to wieś na Wielkich Żuławach Malborskich, między Wisłą a Nogatem, około 5,5 kilometra na południe od Nowego Dworu Gdańskiego. Kościoła ewangelickiego już nie ma. Rozebrano go po 1945 roku. Związany z nim cmentarz ewangelicki, zakładany od końca osiemnastego wieku, leży we wschodniej części wsi, silnie zdewastowany i zarośnięty. Stoi natomiast katolicki kościół świętej Anny z połowy XIV wieku, z drewnianą wieżą z 1619 roku, wpisany do rejestru zabytków 27 września 1961 roku pod numerem A-239; jego cmentarz przykościelny, na którym zachowały się stele mennonickie, wpisano do rejestru 27 maja 1994 roku pod numerem A-1458.

Akt lokacyjny dla Mergenow nadał niejakiemu Heinrichowi w 1321 roku, w dzień świętego Wawrzyńca, wielki komtur malborski Werner von Orseln, wyznaczając proboszczowi cztery łany. Wielkim mistrzem Werner von Orseln został dopiero później i sprawował ten urząd w latach 1324–1330. Za czasów krzyżackich, około 1400 roku, wieś płaciła od włóki półtorej grzywny czynszu, czyli siedem i pół talara, a mieszkańcy byli wolni od robót przy wielkiej tamie; tutejszy karczmarz oddawał zakonowi półtorej grzywny i trzydzieści kur.

Gmina ewangelicka istniała tu już w 1574 roku, a nabożeństwa odprawiano z początku w domu prywatnym. Pierwszym pastorem był Blasius Macer — Słownik geograficzny wyjaśnia, jak do tego doszło: gdy w XVI wieku protestantyzm zaczął się szerzyć na Żuławach, tutejszy proboszcz Macer przeszedł na wiarę luterańską i od 1574 roku powoływano już regularnie duchownych ewangelickich. W tym samym roku trzymał on do chrztu dziecko u Joachima Großa, pierwszego pastora ewangelickiego w Myszewie. Imiona jego bezpośrednich następców nie są znane; poświadczony szereg pastorów zaczyna się dopiero w 1627 roku, od którego prowadzono też ewangelickie księgi metrykalne — do lat siedemdziesiątych osiemnastego wieku mają one luki. Szereg ten otwiera Marcin Schnell z Norymbergi, pastor od 1627 do 1650 roku.

W czasach pastora Snelliusa (1627–1650), po pierwszej wojnie szwedzkiej, luteranie korzystali ze starego kościoła katolickiego — z wyjątkiem świąt Bożego Narodzenia i Wielkanocy; wiadomość tę podaje protokół wizytacji z 1669 roku, a Bernhard Schmid przypuszcza, że stało się tak pod wpływem sekwestru elektora brandenburskiego z lat 1629–1635.

Według Abrahama Hartwicha (1723) pastora Marcina Snelliusa pochowano 17 stycznia 1650 roku; w tym samym roku powołano do Marynów, po niemiecku Marienau, Piotra von Halterna z Elbląga, który zmarł już 13 lipca 1650 roku i spoczął w Elblągu; 15 marca 1651 roku przyszedł z Pręgowa Żuławskiego Jerzy Schebelius z Torunia, w 1655 roku powołany do Marzęcina (Jungfer). W 1655 roku przyszedł Jan Baumann, który służył tu trzydzieści osiem lat; przy ostatnim chrzcie, którego udzielił w 1693 roku, ojcem chrzestnym był miejscowy proboszcz katolicki Jan Isebrand. Abraham Hartwich (1723) zapisał, że 19 listopada 1655 roku pastor z Marynów Johann Baumann ochrzcił w swojej izbie młodego mennonitę George’a Wechelburga, a pastor Jacob Hillert ochrzcił w tutejszym kościele, po wcześniejszym pouczeniu, siedemnastoletniego chłopca z tej samej wspólnoty.

Według Hartwicha po Janie Baumannie pastorem w Marynowach został Jakub Hillert z Zinten, nauczyciel gimnazjum elbląskiego, zmarły w 1698 roku; po krótkim pobycie Samuela Schrödera w marcu 1698 roku przyszedł Gottschalk Steinböhmer z Bielefeldu, którego w 1711 roku złożono z urzędu za wykroczenie obyczajowe, a jego miejsce zajął Johann Friedrich Moses, najstarszy syn pastora z Lubieszewa.

Według Hartwicha w 1700 roku gmina w Marynowach, po niemiecku Marienau, sprawiła sobie z własnych środków pozytyw (małe organy); konsystorz biskupi zakazał go używać pod surową karą, a w marcu 1700 roku biskup Teodor Potocki wezwał mieszkańców Marynów wraz z pastorem przed sąd w Malborku za budowanie organów w domu modlitwy. Jan Wiśniewski, który przytacza protokół wizytacji z 1700 roku, podaje, że gospodarze kupili te pięciogłosowe organy do domu modlitwy 13 grudnia 1699 roku, zamiast wyremontować organy w kościele parafialnym, co wizytator uznał za sprzeczne z prawem Królestwa i diecezji.

Świątynia tej parafii ma dzieje starsze, niż zdawałoby się po jej ostatniej postaci. Kiedy wzniesiono pierwszy kościół, nie wiadomo; rozebrano go w 1708 roku i w tym samym roku postawiono nowy, pod patronatem właścicieli gospodarstw. Była to budowla szachulcowa o ośmiobocznym dachu, bez wieży; do jej budowy wiele dołożyli oficerowie szwedzcy przebywający tu podczas trzeciej wojny szwedzkiej oraz sam Karol XII. Bernhard Schmid zapisał, że kościół z 1708 roku był ośmioboczny, „wprawdzie bez wieży”, a pierwszy tutejszy duchowny ewangelicki działał podobno już w 1574 roku. W kwietniu 1709 roku ogień strawił większość zagród we wsi, obie plebanie — ewangelicką i katolicką — oraz karczmy.

Rok wcześniej pastor Gottschalk Steinböhmer, który nie mógł ściągnąć od mennonitów należnych mu świadczeń, uzyskał u szwedzkiego komendanta Elbląga wojskową egzekucję, dzięki której odebrał należności przynajmniej za kilka lat.

Ośmiobok nie był tu pomysłem miejscowym. Bernhard Schmid zauważa, że „podejmuje się na nowo budowlę centralną — formę, którą w gminach ewangelickich od dawna chętnie stosowano”, wskazując właśnie na sąsiednie kościoły w Lubieszewie (1707) i Marynowach (1708); ten sam plan powtórzono potem w Kwitajnach w latach 1714–1719, sto kilometrów dalej. Forma wędrowała, a fala budowlana z lat 1707–1708 przypadła na czas, gdy wojska szwedzkie dawały protestantom osłonę, jakiej nie mieli ani wcześniej, ani później.

Ołtarz i ambona były snycerskie, organy miały czternaście głosów. Napis na odwrocie ołtarza mówi, że zbudowano go w 1710 roku, a pomalowano w 1725 roku, gdy pastorem był Johann Jacob Strobius; jako malarza wymieniono Heinricha Eckhoffa. Zachowała się też inskrypcja z ołtarza: „Anno 1725. Ten ołtarz ku czci Boga kazała zbudować pani Cordula Schultzen, a pan Peter Pohlmann von Breschke kazał pomalować”. Ambona, wsparta na figurze Mojżesza, z figurami ewangelistów w polach balustrady, nosiła napis, według którego w 1725 roku kazał ją zbudować i ozdobić „Her Dawied Zvchin”. Na prospekcie organów widniał napis „Diese Orgel hat Frau Maria Abtin von Tiegenhoff mahlen lassen”, a spod nowszej farby prześwitywały nazwiska przełożonych kościoła: Thomas Schälke, Johann Kleinmann i Jacob Pohlmann.

Kielich z 1652 roku nosi napis wymieniający pastora Georgiusa Schetelusa (odczyt nazwiska niepewny), ojca kościoła Hansa Gerikego z Marynów i Welma Henrichsa z Reichnauerfeldt. W 1740 roku Johann Jacob Strobius (u Schnaasego Stroby) był wciąż pastorem w Marynowach: wraz z trzema innymi duchownymi Żuław Malborskich podpisał wtedy pismo do Gdańska w obronie pastora Nowego Stawu. Katolicka wizytacja z 8 lipca 1749 roku, przytoczona przez Jana Wiśniewskiego, zanotowała, że mieszka tu duchowny luterański, który głosi kazania po niemiecku we własnej kaplicy, a nauczyciel ewangelicki gra na organach i uczy dzieci luterańskie; biskupa martwiło przy tym, że w parafii osiedla się coraz więcej mennonitów, którzy nie chrzcili nowo narodzonych dzieci i nie płacili opłat za posługi duszpasterskie.

Kościół z czasów trzeciej wojny szwedzkiej opisał z pamięci pastor Zimmermann, który służył w Marynowach od 1825 do 1836 roku; jego „Szkic opisu parafii Marienau w Prusach Zachodnich” ogłosiły w 1838 roku „Preußische Provinzial-Blätter”. Według niego kościół stał w połowie w ogrodzie pastora. Wiadomość, że zbudowano go głównie ze składek oficerów szwedzkich, a dołożył się do niego sam król Karol XII, Zimmermann miał od nieżyjącego już przysięgłego wałowego Janzena z Żuławek (Fürstenwerder), dobrego znawcy dawnych dziejów Żuław.

Kościół uchodził wtedy za szczególnie dobrze zbudowany i według Zimmermanna zapewne taki był w porównaniu z innymi luterańskimi domami modlitwy, które jego zdaniem za czasów polskich wyglądały z zewnątrz jak liche stajnie i zgodnie z wolą panującego Kościoła katolickiego musiały tak wyglądać. Wnętrze było w całości malowane: ołtarz i ambona, empora, drewniany strop, stalle i ławki, w większości słabo i już mocno wyblakłe. Wzdłuż empory namalowano dzieje Jezusa od narodzenia do wniebowstąpienia; w scenie dwunastoletniego Jezusa w świątyni przewodniczący rabinów miał na nosie okulary. Na stropie przedstawiono Sąd Ostateczny: niebo wyblakło od słońca, a piekło po lewej stronie było jeszcze dość dobrze widoczne, z diabłami w postaci wielkich kozłów i z małymi diabłami na dachu piekła, które trzymały dzbanek piwa i kieliszek wódki i podsuwały karty i kości.

Na stallach gospodarzy wymalowano alegorię Modlitwy Pańskiej, przy siedzeniach przełożonych kościoła cnoty kardynalne, a na drzwiach zakrystii apostoła Piotra naturalnej wielkości, który przyjmuje z niebiańskiej ręki klucze związywania i rozwiązywania. Scenami z życia Jezusa Zimmermann posługiwał się na lekcjach religii; w ostatnich latach przechodził je z konfirmantami zwykle raz albo dwa razy, w ostatnich godzinach nauki przed Bożym Narodzeniem. Gdy przybył do Marynów, chrzczono z misy, którą trzymał anioł chrzcielny opuszczany spod stropu. Ponieważ anioł się kołysał, a pastor obawiał się, że ciężka drewniana figura spadnie ze spróchniałego stropu, kazał zrobić okrągłą trójnożną chrzcielnicę, a anioła umocować w górze jako ozdobę.

Niewielki kościół był jednak tak gęsto zastawiony stallami i ławkami, od wejścia aż za ołtarz, że chrzcielnicę trzymano w zakrystii, a przy każdym chrzcie organista wynosił ją przed ołtarz. Budynek, który według Zimmermanna stał już 128 lat, osiadł: od strony drogi nawarstwiły się gruz i ziemia, tak że przez każde z trojga drzwi schodziło się do środka dwa albo trzy stopnie w dół.

Była to wieś kilku wyznań naraz. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 724 mieszkańców: 329 luteranów, 302 katolików i 93 mennonitów, przy jednym kościele luterańskim i jednym katolickim. Słownik geograficzny podaje dla 1869 roku 864 mieszkańców w 76 domach — 411 ewangelików, 347 katolików i 106 mennonitów — oraz 30 posiadłości chełmińskich i 28 zagród, razem 137 włók i 9 morgów; do wsi należały wybudowania Świętepole z ośmioma gospodarstwami gburskimi i cegielnia Mühlenfeld.

Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku do Marienau, wsi na prawie chełmińskim lokowanej przywilejem z 1321 roku, należały osady Schwentenfeld — z ośmioma gospodarstwami chłopskimi i cegielnią — oraz Mühlenfeld. Te same liczby mieszkańców i wyznań, które Słownik geograficzny podaje dla 1869 roku, podręcznik odnosi do wsi razem z obiema osadami. Ewangelicy i katolicy należeli do miejscowych parafii. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył w 74 domach mieszkalnych i 145 gospodarstwach domowych 788 osób: 423 ewangelików, 248 katolików, 110 innych chrześcijan — na Żuławach zwykle mennonitów — oraz siedmiu Żydów. Zarówno ten spis, jak i Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon oraz Słownik geograficzny zgodnie notują w Marynowach dwie parafie: katolicką i ewangelicką.

Parafię z lat 1825–1836 opisuje pastor Zimmermann, który zastrzega, że pisze z pamięci, bez dostępu do akt. Należały do niej wtedy tylko dwie wsie, Marynowy i Rychnowo. Marynowy miały 57 włók i 23 morgi i, jak szacował, około 800 mieszkańców, mniej więcej po połowie ewangelików i katolików; większość właścicieli gospodarstw była mennonitami, a dwaj z nich byli nauczycielami w mennonickim kościele w Rosenort. Rychnowo miało 29 włók i 4 morgi w rękach siedemnastu właścicieli, z których wszyscy poza trzema byli mennonitami, i około 200 mieszkańców; prości ludzie byli tam niemal wszyscy ewangelikami. Przez prawie jedenaście lat urzędowania Zimmermann nie zauważył wybuchu nienawiści wyznaniowej: luteranie i katolicy byli ze sobą blisko spokrewnieni, a przejścia pojedynczych osób z jednego wyznania do drugiego nie zakłóciły zgody.

Patronami kościoła ewangelickiego byli ewangeliccy gospodarze z Marynów i Rychnowa, którzy z własnych środków utrzymywali pastora i budynki kościelne, bo wszystkie dobra kościelne były w posiadaniu Kościoła katolickiego. Ponieważ ewangelickich gospodarzy od dziesięcioleci ubywało, Zimmermann przewidywał połączenie z jedną z sąsiednich parafii. Otaczało ją sześć parafii ewangelickich: Nowy Dwór Gdański (Tiegenhof), Kmiecin (Fürstenau), Myszewo (Groß Mausdorf), Cyganek (Tansee), Nowy Staw (Neuteich) i Lubieszewo (Ladekopp).

Pisze też, że dawniej była to jedna z największych parafii luterańskich na Żuławach: należały do niej Nowy Dwór Gdański i niemal wszystkie miejscowości późniejszej parafii nowodworskiej, prawie do Tujska (Tiegenort); choć nie były do niej formalnie przyłączone, ich mieszkańcy przystępowali tu do Wieczerzy Pańskiej i korzystali z posług pastora z Marynów, czego dowodem były według niego dawne księgi urodzeń i ślubów oraz nowodworskie stalle w kościele. Wkrótce po zajęciu Prus Zachodnich przez Fryderyka II utworzono osobną parafię w Nowym Dworze, a w archiwum parafii w Marynowach leżały akta tego wydzielenia, prowadzone z ówczesnym pastorem Heermannem.

Kościół katolicki był według Zimmermanna murowany, duży, wewnątrz bogato zdobiony, z wieżą z zegarem; na jego cmentarzu chowali zmarłych także ewangelicy i mennonici, a również mieszkańcy Rychnowa wszystkich wyznań, dlatego Zimmermann uważał założenie nowego cmentarza dla ewangelików za bardzo potrzebne. Szkoły parafii zastał w 1825 roku w złym stanie, a w Rychnowie szkoły nie było wcale; założono ją tam w 1827 roku, a 1 października Zimmermann uroczyście ją poświęcił. Szkołę przykościelną w Marynowach rozbudowano i powierzono nowemu organiście. W chwili pisania szkicu w Marynowach uczył organista i nauczyciel Müller, a w Rychnowie nauczyciel Schienke; szkołę katolicką prowadził organista Karau, wykształcony w gimnazjum w Chojnicach (Konitz), wspierany przez katolickiego proboszcza Schwensfeuera.

Na polach Rychnowa, nad rzeczką Schwente, stał dom zgromadzeń separatystów, których Zimmermann nazywa „Giphtelianer”; dom należał dawniej do hrabiego Döhnhoffa z Hohendorf. O przekonaniach tej wspólnoty, jak przyznaje, nie dowiedział się niczego.

Około 1860 roku parafia ewangelicka należała do superintendentury malborskiej (22 parafie, 26 kościołów i 23 pastorów) i obejmowała Rychnowo. Około 1890 roku Harnoch opisuje parafię ewangelicką w Marynowach jako liczącą sześćset dusz, z nabożeństwem po niemiecku, 25 chrztami, 9 ślubami, 379 komunikantami i 19 pogrzebami rocznie; jej szkoły były w Marynowach i Rychnowie. Do parafii ewangelickiej przyłączone było wówczas tylko Rychnowo (Rückenau) — w 1868 roku liczyła ona w całości 584 dusze. Do 1772 roku należała do niej także część Nowego Dworu Gdańskiego po stronie Fürstenau. Katolicka parafia świętej Anny, patronatu królewskiego, miała filię w Tui (Tiege; w Słowniku geograficznym: Tuga) z kościółkiem świętego Jakuba; w 1868 roku liczyła 667 dusz, a w 1879 roku 365 komunikantów.

W kwietniu 1886 roku konsystorz ogłosił w „Amtliche Mittheilungen” (nr 5, s. 45), że probostwo w Marynowach (Marienau), pod patronatem prywatnym, zwolniło się po przejściu pastora Heermanna w stan spoczynku. Dawało około 1685 marek dochodu bez mieszkania i około 1854 marek z mieszkaniem, z czego do końca marca 1890 roku trzeba było odprowadzać 464 marki rocznie jako opłatę z beneficjum, a o dopłatę do najniższego uposażenia wystąpiono; parafia liczyła około 580 dusz i miała dwie szkoły z dwoma nauczycielami.

Rozbiórkę ośmiobocznego kościoła z 1708 roku rozpoczęto 26 kwietnia 1888 roku, a 7 grudnia 1888 roku poświęcono nową świątynię. Nowy kościół z 1888 roku był ceglaną budowlą bez wieży, według Schmida bez znaczenia architektonicznego; przeniesiono do niego część wyposażenia ze starej świątyni. Obok łuku tęczowego zawieszono obraz olejny „Błogosławiący Zbawiciel”, dar cesarza i króla z około 1888 roku — nowszą kopię obrazu Cimy, oznaczonego numerem 61 w Królewskiej Galerii Obrazów w Dreźnie. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 637 ewangelików; patronami byli wolnochełmińscy gospodarze, a pastorem był od 1888 roku Ernst Preul.

Do 1920 roku wieś leżała w powiecie malborskim (Kreis Marienburg) w rejencji gdańskiej, z sądem obwodowym w Nowym Dworze, w latach 1920–1939 w powiecie Wielkie Żuławy (Kreis Großes Werder) w granicach Wolnego Miasta Gdańska, w latach 1939–1945 w Reichsgau Danzig-Westpreußen, a po 1945 roku w Polsce. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Marynowach liczyła wtedy 715 ewangelików. Posada pastora była od 1926 roku nieobsadzona.

W archiwum superintendentury, które przeleżało na strychu malborskiej plebanii do jesieni 1998 roku i trafiło potem do Archiwum Diecezji Elbląskiej, zachowały się akta tutejszej placówki z lat 1887–1909. Z parafii ewangelickiej — w źródłach niemieckich „Marienau” — przetrwały księgi metrykalne z lat 1627–1944; figurują one w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.

Mennonickiego domu modlitwy w Marynowach nie odnotowują ani katalog domów modlitwy mennonitów M. Warchoła, ani gminny program opieki nad zabytkami, który wylicza cztery domy modlitwy gminy Nowy Dwór Gdański: w Stawcu, Orłowskim Polu, Różewie i Żelichowie. Ślad po mennonitach stanowią stele na cmentarzu przykościelnym przy kościele świętej Anny. Seweryn Pauch odnotował dwa kamienie wmurowane w gotycki katolicki kościół świętej Anny: w fundament narożnika południowo-zachodniego kamień z napisem „K F 1745”, a od strony zakrystii, od północy, kamień z nagrobka o bardzo słabo czytelnym napisie, być może z datą 1731. Przypuszcza, że przekopano cmentarz, a stare nagrobki posłużyły jako materiał budowlany.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Harnoch, opisując stan parafii około 1890 roku, wciąż przedstawia jako tutejszy kościół szachulcową budowlę z 1708 roku, choć jej rozbiórkę rozpoczęto 26 kwietnia 1888 roku. Harnoch tej zmiany nie odnotowuje, a dostępne źródła rozbieżności nie rozstrzygają. Obszar Marynów Zimmermann podaje na 57 włók i 23 morgi, a Słownik geograficzny dla 1869 roku, razem z posiadłościami chełmińskimi i zagrodami, na 137 włók i 9 morgów.

Cmentarz ewangelicki we wschodniej części wsi opisywany jest jako zakładany od końca osiemnastego wieku, tymczasem Zimmermann pisze o latach 1825–1836, że ewangelicy chowali zmarłych na cmentarzu kościoła katolickiego, i uważa założenie nowego cmentarza dla ewangelików za bardzo potrzebne. Do 1772 roku miała według jednego przekazu należeć do parafii część Nowego Dworu Gdańskiego po stronie Fürstenau, według Zimmermanna zaś Nowy Dwór i niemal wszystkie miejscowości późniejszej parafii nowodworskiej, choć nie były do niej formalnie przyłączone.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Jacob Hillert (1693), Gottschalk Steinenböhmer (1698), Johann Friedrich Moses (1711), Johann Jakob Ströby (1725), Ephraim Gottlob Brauer (1753), Johann Friedrich Heermann (1758), Carl Gottfried Wegner (1796), Otto Leopold Claass (1836), Friedrich Carl Adolf Heermann (1856), Ernst Paul Rudolf Preul (1888–1927), Robert Samuel Otto Rehfeld (1927). Bez podanego roku: Johann Herrbrodt.

Pastor Zimmermann, autor szkicu o parafii z 1838 roku, podaje w nim kilka dat własnej służby. 11 października 1825 roku, gdy przyjeżdżał do Marynów, wyszedł mu na powitanie wraz ze swoimi kolegami sołtys oraz przełożony kościoła i szkoły Schülke. Kazanie pożegnalne Zimmermann wygłosił w święto Trójcy Świętej 1836 roku; z parafii odszedł, bo słabło mu jedyne oko, które jeszcze widziało. W chwili pisania szkicu wdowa po jego poprzedniku, pastorze Wegnerze, była właścicielką małego gospodarstwa na północnym krańcu wsi.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 416 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 645 dusz.

Źródła: A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 111, 250, 251, 295; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 165, 166, 168; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 430 i 444; Max Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, nr 145; Bernhard Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, I, Danzig 1919; Viktor Zirkwitz, „Die bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig”, rozprawa 1933, druk Danzig 1940; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. VI, hasło Marynowy (za: E. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, 1868); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; katalog domów modlitwy mennonitów M. Warchoła; gminny program opieki nad zabytkami gminy Nowy Dwór Gdański; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 VI 2026; ks. W. Zawadzki, „Archiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Próba analizy wstępnej”, „Studia Elbląskie” 2 (2000), s. 64, 73; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 38, nr 78; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 250–251, 293–294, 478; H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 155, 174; państwowy rejestr nazw geograficznych (PRNG), urzędowe nazwy miejscowości, hasło „Tuja” (wieś, gmina Nowy Dwór Gdański); „Monitor Polski” 1947, nr 111, poz. 719; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 32; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 42; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 463; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 151, pozycja 76; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 36; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 216, 298; t. 3, s. 744, 745, 784, 799; t. 4, s. 1218; t. 5, s. 1399, 1442; t. 6, s. 1753, 1785; t. 7, s. 1936; J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” 18, 2017, s. 61; S. Pauch, „Wybrane przejawy religijności na murach budowli sakralnych Wielkich Żuław Malborskich”, „Studia Pelplińskie” 48, 2015, s. 209; „Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1886, nr 5, s. 45 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); Zimmermann, „Skitze einer Schilderung des Kirchspiels Marienau in Westpreußen”, „Vaterländisches Archiv für Wissenschaft, Kunst, Industrie und Agrikultur, oder Preuß. Provinzial-Blätter” 20, Königsberg 1838, s. 125–138 i 222–235 (Elbląska Biblioteka Cyfrowa).