Marzęcino — dawny kościół ewangelicki (Jungfer)

Dawny kościół ewangelicki w Marzęcinie, po niemiecku Jungfer, wzniesiono w 1852 roku; dziś jest rzymskokatolickim kościołem parafialnym pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny, a parafię katolicką erygowano tu w 1947 roku. Według zestawienia Roberta Ziemiańskiego, opartego między innymi na schematyzmie diecezji elbląskiej z 1996 roku, katolicy przejęli kościół w 1945 roku, a poświęcili go w 1947 roku.

Kościół wpisano 21 grudnia 1973 roku do rejestru zabytków województwa pomorskiego pod numerem A-796; stoi przy ulicy Głównej 12A. Obok leży przykościelny cmentarz ewangelicki, dziś rzymskokatolicki, ujęty w krajowej ewidencji zabytków.

Miejscowe podanie wiąże pierwszą świątynię z polską hrabiną, której statek miał się tu rozbić i która miała ufundować kościół ku czci Najświętszej Panny. Abraham Hartwich (1723) zapisał, że niektórzy nazywali wieś Marzęcino „Jungefehr”, od dawnego promu, lecz akta z około 1300 roku nazywają ją wyraźnie „Jungfrau” — dlatego na wieży kościoła ustawiono jako chorągiewkę postać dziewicy; wieś leżała nad Zalewem i była przedzielona szeroką odnogą wodną.

Parafia jest starsza niż najstarsze znane nazwiska jej duchownych: atlas historyczny Prus Królewskich z drugiej połowy XVI wieku liczy Marzęcino (Jungfer) do dawnych parafii katolickich, które pod koniec XVI wieku zajmowali już protestanci.

Według Abrahama Hartwicha (1723) na początku XVII wieku przy kościele w Marzęcinie służyli Krzysztof Vengius (Wengius), Jan Bavarus i Marcin Schnellius; w 1629 roku powołano tu Mikołaja Bachmanna, który w 1642 roku odszedł jako pierwszy pastor do Neukirch. Według Hartwicha w 1620 roku rada Elbląga powołała do kościoła w Marzęcinie, po niemiecku Jungfer, Jana Bavarusa, wygnanego w 1618 roku z Lasowic Wielkich; z Marzęcina w 1627 roku przeszedł do Marynów Marcin Schnellius (Snellius) z Norymbergi, w 1629 roku pastorem był tu Johann Lebbäus, późniejszy pastor w Kończewicach, a w 1655 roku powołano do Marzęcina Jerzego Schebeliusa z Marynów.

Według Hartwicha po Mikołaju Bachmannie przyszedł do Marzęcina Kasper Kaulbarsch, w 1648 roku przeniesiony na Nowe Miasto Elbląga; w tym samym roku przybył Melchior Brochmann, w 1653 roku powołany do kościoła świętej Anny w Elblągu. Według Hartwicha w 1653 roku przyszedł do Marzęcina Michał Gutt, który zmarł już w trzecim roku, w 1655; po nim był Jan Schibbelius, w 1657 roku powołany do Preußisch Mark na Wysoczyźnie Elbląskiej, a następnie Krzysztof Herrmann, który w 1676 roku przeszedł do Kępek (Zeyer).

Według Hartwicha w 1676 roku przyszedł do Marzęcina Piotr Frank, w następnym roku powołany do Kmiecina; w 1677 roku nastąpił Jonasz Meyerhoffer, w 1680 roku również powołany do Kmiecina, a po nim Kasper Colerus, w 1688 roku przeniesiony do Kępek (Zeyer). Według Hartwicha po Krystianie Künstlerze i Danielu Laurentiusie przyszedł do Marzęcina w 1695 roku Jakub Marschalck, w 1708 roku powołany do Preußisch Mark; po nim Michał Marsilius, w 1710 roku również przeniesiony do Preußisch Mark, następnie Jan Linck, w 1709 roku duchowny od zarazy w Elblągu, w 1715 roku przeniesiony do Kępek, i wreszcie Jan Sperber. Wykaz duchownych ordynowanych w Gdańsku w latach 1705–1750, który podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Martiniego (1726).

Kilka szczegółów dodaje Tolckemit (1753). Jan Bavarus był od 1615 roku pastorem w Lasowicach Wielkich, skąd wygnali go katolicy; rada Elbląga, widząc jego nędzę, ale i przydatność, powołała go do Marzęcina, gdzie zmarł po dziesięciu latach. Tolckemit przytacza za Hartwichem, że podejrzewano go o kalwinizm. Krzysztof Herrmann objął Marzęcino w 1660 roku i służył tu 16 lat tak wiernie, że — jak pisze Tolckemit — zupełnie przy tym zubożał. Jan Linck objął Marzęcino 7 czerwca 1710 roku. Jan Sperber, elblążanin, bronił w 1700 roku w gimnazjum elbląskim dysputy „De decalogo ante Mosen” pod kierunkiem rektora Jana Sartoriusa, był potem konrektorem szkoły w Malborku, a w 1715 roku rada powołała go do Marzęcina, gdzie po wielu chorobach i utrapieniach zmarł w 1726 roku. Dawid Vorloff był synem starszego cechu kramarzy; w pożarze wsi stracił, jak pisze Tolckemit, także wyborny księgozbiór.

Obecna świątynia jest piątą z kolei, a łańcuch pożarów zestawia statystyka Agathona Harnocha z 1890 roku. Kościół spłonął wraz z zabudowaniami w 1640 roku; odbudowany rok później, spłonął ponownie 7 marca 1748 roku. Martin Bergau, pastor w Ostaszewie, opisał ten pożar już w 1753 roku: ogień wybuchł w domu szypra podczas zimowej burzy i strawił kościół, plebanię, szkołę i prawie pół wsi, a pastor Dawid Vorloff stracił niemal cały dobytek. Nową świątynię z wieżą postawił wtedy magistrat Elbląga, ówczesny patron kościoła; poświęcono ją w pierwszy dzień Bożego Narodzenia 1748 roku. Latem 1752 roku piorun zapalił zagrodę sąsiada i spłonęły stodoła oraz obory pastora, ale — jak zanotował Bergau — nową plebanię i nowy kościół zdołano uratować. Również ta świątynia spłonęła — 21 maja 1811 roku.

Kolejną poświęcono w drugą niedzielę po Objawieniu Pańskim 1821 roku, a 6 września 1849 roku obróciła się w popiół. Według Harnocha na wieży kościoła w Marzęcinie umieszczono — w nawiązaniu do niemieckiej nazwy wsi — figurę dziewicy, która stała tam aż do pożaru w 1849 roku. Dopiero obecny kościół, poświęcony 29 sierpnia 1852 roku, przetrwał; patronat nad kościołem był wówczas królewski, sprawowany od 1826 roku. Harnoch notuje przy nim wieżę wysokości 105 stóp z dwoma dzwonami z 1852 roku i organy o 9 głosach. Piotr Birecki (2021) wymienia Marzęcino wśród wiejskich posiadłości Elbląga, w których kościołach mieszczaństwo tego miasta fundowało ołtarze, ambony, prospekty organowe, empory i chrzcielnice.

Budowla ma konstrukcję szachulcową wypełnioną cegłą, jest orientowana i jednonawowa, na rzucie prostokąta, z niższym prezbiterium zamkniętym pięciobocznie, zakrystią od północy i smukłą, drewnianą, trzykondygnacyjną wieżą od zachodu, wtopioną w dach korpusu. Okna są wąskie, zamknięte łukiem Tudora, rozmieszczone parami w dwóch rzędach; dachy kryto dachówką holenderką.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów i zgonów od 1811 roku, za lata 1798–1810 uzupełnione wstecz, wykaz komunikantów od 1903 roku oraz księgi konfirmacji z 1894 roku, z lat 1897–1898 i od 1903 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St 1811–, für 1798–1810 durch Rückschrift ergänzt, K 1903– Konf 1894; 1897–98; 1903–. Dupl. A.-G. Tiegenhof: Tf Tr St 1816–28; 1830–74”.

Wieś leżała w powiecie elbląskim i była niemal w całości ewangelicka. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom III, 1882) notuje w Marzęcinie, po niemiecku Jungfer, 896 ewangelików, 12 katolików i 11 mennonitów oraz parafię luterańską i szkołę na miejscu. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał 1015 mieszkańców, z czego 969 ewangelików, 29 katolików i 17 innych chrześcijan. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 2051 ewangelików; patronem był król, a pastorem był od 1882 roku Friedrich Blech.

Spis z 1 grudnia 1905 roku podaje 1003 mieszkańców: 979 ewangelików, 13 katolików, 9 innych chrześcijan i dwie osoby wyznania mojżeszowego. Parafia ewangelicka miała siedzibę na miejscu, a katolicy należeli do parafii w Tiegenhagen. Parafia liczyła wówczas około 2050 dusz. Gdy 27 listopada 1913 roku zmarł tutejszy pastor Oskar Bogge, posadę objął w 1914 roku Friedrich Wilhelm Hugo Wailke, ordynowany wcześniej na duchownego pomocniczego tej parafii. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Marzęcinie liczyła wtedy 2102 ewangelików, a pastorem był od 1920 roku Arthur Datschewsky.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Hartwich podaje pod 1629 rokiem w jednym miejscu powołanie Mikołaja Bachmanna, w innym — pastora Johanna Lebbäusa. Tolckemit (1753) podaje dla Lebbäusa lata 1627–1638, a Bachmanna notuje w Marzęcinie do 1641 roku, gdy przeszedł do Neukirch; według Hartwicha Bachmann odszedł tam w 1642 roku. Kaspra Kaulbarscha Hartwich notuje tu do 1648 roku, gdy przeniesiono go na Nowe Miasto Elbląga, a Melchior Brochmann przyszedł według niego w tym samym roku; Tolckemit notuje Kaulbarscha w latach 1641–1642, po których przeszedł do Rychlików, a Brochmanna od 1643 roku.

Według statystyki Harnocha kościół spłonął ponownie 7 marca 1748 roku, a według Tolckemita pożar wybuchł 9 lutego 1747 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 955 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 2047 dusz.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johann Lebbaeus (1627), Nicolaus Bachmann (1639), Melchior Brockmann (1642), Michael Gutt (1653–1655), Jonas Mayerhöfer (1677), Caspar Colerus (1680), Carl Christian Küntzler (1688), Michael Marsilius (1708), Johann Linck (1710), Samuel Gottfried Martini (1726–1728), David Vorloff (1737), Peter Schumacher (1754), Gottlieb Friedrich Theodor Skubowius (1802), Friedrich Wilhelm Zyliegan (1831), Carl Samuel Heinrich Büttner (1858), Friedrich Wilhelm Otto Blech (1882), Hans Oskar Bogge (1903), Friedrich Wilhelm Hugo Wailke (1914), Arthur Datschewski (1929), Viktor Rasmus (1934). Bez podanego roku: Christoph Herrmann, Samuel Friedrich Tiefenbach.

Źródła: A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 14, 214, 217, 221, 227; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. III, hasło „Jungfer”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 415; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 7, nr 84; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, powiat elbląski, poz. 39; Gemeindelexikon für das Königreich Preußen, Heft II: Provinz Westpreußen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1905, Berlin 1908, powiat elbląski, poz. 31 (strony druku 40–41); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 415; wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen”, Danzig 1913, nr 13; 1914, nr 4, 5; M. Bergau, „Die gesamte Priesterschaft der ungeänderten Augspurgischen Confeßion…”, Danzig 1753, s. 18; „Prusy Królewskie w drugiej połowie XVI wieku. Suplement”, pod redakcją T. Paneckiego i M. Słonia, część II: Komentarz. Indeksy (Atlas historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku), Warszawa 2021, s. 20, 29; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 420–421; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 23; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 38; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 29; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 56, 134, 177, 242, 265, 310; t. 2, s. 356, 686; t. 3, s. 785, 1015; t. 4, s. 1059, 1091, 1142, 1145, 1158; t. 5, s. 1432; t. 6, s. 1660, 1716; t. 7, s. 1835, 1897, 1906, 2061; Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 192; A. N. Tolckemit, „Elbingscher Lehrer Gedächtniss”, Danzig 1753, s. 104, 159, 197, 201–204 (Elbląska Biblioteka Cyfrowa); P. Birecki, „Prusy Królewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki luterańskiej”, w: „Rola Kościoła w dziejach Polski. Kościoły w Rzeczypospolitej”, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469; P. Birecki, „Prusy Królewskie i Książęce. Dwa światy sztuki luterańskiej”, „Studia Elbląskie” XXII (2021), s. 41.