Masłowiczki — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Masłowiczkach leży w gminie Tuchomie. Inwentarz zabytków powiatu bytowskiego z 1938 roku opisuje go razem z cmentarzem sąsiednich Masłowic: oba leżały przy planowanym przedłużeniu nowej drogi z Tuchomia do Masłowiczek i były obwiedzione murem z kamieni polnych. Dziś cmentarz figuruje w wykazie wojewódzkiej ewidencji zabytków. Własnego kościoła Masłowiczki nie miały.

Masłowiczki — do 1945 roku Klein Massowitz — były samodzielną gminą wiejską w powiecie bytowskim (Kreis Bütow), w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze, siedemnaście kilometrów na południowy zachód od Bytowa. Obie kolonie, Groß i Klein Massowitz, nazwano na cześć Valentina von Massowa (1712–1775), ministra Fryderyka Wielkiego. Założono je w lasach tuchomskich, zwanych „Tuchensche Heyde”: 12 października 1751 roku spisano warunki osadzenia tam pierwszych wolnych osadników, a 12 lutego 1752 roku rozkaz gabinetowy króla powołał obie kolonie do życia; w Masłowiczkach osadzono dziesięć rodzin kolonistów.

W 1754 roku zarządca urzędu bytowskiego pisał, że nowi koloniści ewangeliccy z Massowitz, Pyaschen i Platenheim — czternaście rodzin — nie mieszczą się w kościele w Tuchomiu i słuchają kazania pod gołym niebem, „na wietrze i deszczu”. W 1780 roku wieś liczyła siedmiu kolonistów oraz chałupy Nalette, Krummensee i Althütten, razem 440 mórg ziemi. W 1784 roku w Masłowiczkach mieszkało siedem polskich rodzin, licząc karczmarza i kowala, a ich dwory leżały rozproszone w lesie tuchomskim. Mieszkańcy należeli do parafii w Tuchomiu.

W 1787 roku Masłowice albo Masłowiczki — bytowski duchowny ewangelicki Daniel Gottfried Scheerbarth pisze „Maßlowitz”, bez rozróżnienia obu kolonii — stały się ośrodkiem głośnej sprawy o rzekome czary, badanej potem przez królewski urząd domenalny w Bytowie. Mieszkała tu kobieta, którą źródło nazywa Somnitzową i która wystawiała „spisy czarownic”: Scheerbarth zapisał, że ludzie „urządzali pielgrzymki do Maßlowitz”, by dowiedzieć się, kto zadał im urok, i że schodzili się „tak z wsi sąsiednich, jak i najbardziej odległych, a nawet z samego miasta Bytowa”. Somnitzowa była konfirmowana u proboszcza Latockiego w Tuchomiu, w którego parafii ta sprawa, jak pisze Scheerbarth, „właściwie się rozegrała”. Śledztwo sądowe ruszyło 23 sierpnia 1787 roku.

Ewangelicy i katolicy z Masłowiczek należeli do parafii w Tuchomiu (Groß Tuchen). Inwentarz z 1938 roku podaje liczbę mieszkańców (w nawiasie katolików): 1810 — 88 (4), 1855 — 233 (8), 1885 — 222 (7), 1905 — 238 (7), 1925 — 233 (48), 1933 — 183 (21), 1936 — 174 (22). Opracowania regionalne podają 59 mieszkańców dla 1752 roku i 226 dla 1852 roku; inwentarz z 1938 roku tych liczb nie ma, a podaje dziesięć rodzin w roku założenia i 233 mieszkańców w 1855 roku. Słownik geograficzny w haśle „Masłowiczki” podaje stację pocztową w Kramarzynach, okręg urzędu stanu cywilnego w Masłowicach i katolicką parafię w Niezabyszewie.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczył w gminie 197 mieszkańców: 196 ewangelików i jednego katolika. W Masłowicach mieścił się według tego spisu urząd stanu cywilnego.

Poza licznymi budynkami szachulcowymi inwentarz wymienia w Masłowiczkach trzy domy zrębowe z początku XIX wieku, o węgłach łączonych na jaskółczy ogon. Po 1945 roku ludność niemiecką wysiedlono, a nowi mieszkańcy byli w większości katolikami; w 2011 roku mieszkały tu 84 osoby. Karta cmentarza z 30 września 1993 roku ocenia stan cmentarza słowami: „nagrobki zniszczone, drzewostan przerzedzony”.

Cmentarz leżał wtedy około dwustu metrów na wschód od szkoły, za lasem przy drodze polnej, na terenie rozłożonym na dwóch płaszczyznach przedzielonych skarpą, a z kamiennego ogrodzenia pozostały fundamenty o długości stu dziesięciu metrów. Najstarszy zachowany nagrobek, żeliwny krzyż dziecka, pochodził z 1884 roku; policzono wówczas trzydzieści dwa nagrobki wolno stojące.

Źródła: G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichmüller, „Kreis Bütow”, Stettin 1938, s. 199–200 (⚠ druk z 1938, warstwa inwentarzowa); J. Siebke, „Die Gegenreformation im Lande Bütow”, Greifswald 1939, s. 73, przypis 24; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Bütow, s. 196–197, pozycja 19; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. VI, Warszawa 1880–1902, hasło „Masłowiczki”; Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2017–2020 (uchwała Rady Powiatu Bytowskiego nr XXIX/229/2017), s. 56, wykaz wojewódzkiej ewidencji zabytków, gmina Tuchomie, pozycja 15; karta cmentarza w Masłowiczkach, oprac. H. Grecki, 1993 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1057.