Mątowy Małe — cmentarz mennonicki (Klein Montau)

Cmentarz mennonicki w Mątowach Małych leży na uboczu, w niewielkim lesie na wschód od wsi, przy granicy z Pogorzałą Wsią, koło drogi z Miłoradza do Piekła. Zachowały się dwie stele, dwa groby w betonowych obramieniach, tablica bez danych i relikty sześciu nagrobków. W tej grupie czytelny pozostał zdobny nagrobek Marii Dÿck (1829–1857) z inskrypcją w piśmie gotyckim. Nekropolia jest nieczynna i przetrwała w stanie szczątkowym. W źródłach nie znaleziono, do której gminy mennonickiej należeli tutejsi wierni ani jakiego była ona nurtu.

Mątowy Małe, do 1945 roku Klein Montau, leżą w delcie Wisły. Wieś należała do powiatu malborskiego w Prusach Zachodnich, w 1920 roku weszła do Wolnego Miasta Gdańska jako część powiatu Großes Werder, a w latach 1939–1945 znalazła się pod administracją niemiecką. Była dawniej folwarkiem ekonomii malborskiej; Słownik geograficzny wylicza przy niej wybudowania Kłosowo i Cygany oraz leśnictwo Mątowy, 22 posiadłości włościańskie i 17 zagród na 111 włókach i 10 morgach obszaru. Tak samo — jako „Kl. Montau, Klossowa, Ziganen” — ujmuje wieś urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku. Notuje on łącznie 547 mieszkańców: 126 luteranów, 397 katolików i 24 mennonitów, a przynależność parafialną luteranów określa słowami „theils nach Wernersdorff, theils nach Kunzendorff, theils nach Altmünsterburg”.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Klein Montau 49 budynków mieszkalnych i 535 mieszkańców, w tym 106 ewangelików, 393 katolików i 36 mennonitów. Wymieniał tu 17 zagród chałupniczych. W tym samym podręczniku zapisano, że dzieci należały do okręgu szkolnego w Mątowach Wielkich. Słownik geograficzny podaje dla 1868 roku 535 mieszkańców, w tym 393 katolików i 106 ewangelików, przy 36 domach.

W Wernersdorfie kościół wzniesiono w 1834 roku, pod patronatem tamtejszych gospodarzy. Tutejsi ewangelicy należeli do parafii w Wernersdorfie, dzisiejszej Pogorzałej Wsi: tak podaje kolumna parafialna spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku i Słownik geograficzny. Agathon Harnoch wymienia Klein Montau wśród miejscowości okręgu szkolnego tej parafii, liczącej 553 dusze i mającej jeden cmentarz. Katolicy ze wsi należeli według tego samego spisu do parafii w Mątowach Wielkich. W spisie z 1885 roku na 478 mieszkańców przypadało 337 katolików i 119 ewangelików, a rubryka innych chrześcijan obejmowała 22 osoby.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Pogorzała Wieś (Wernersdorf) i podaje tu 134 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau, powiat malborski, strona 13 druku, pozycja 56; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasło Wernersdorf; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. VI, hasło Mątwy Małe (Kl. Montau); wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 38, nr 84; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 152, pozycja 82; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37.