Miastko — kościół ewangelicki (Rummelsburg)

Miastko, po niemiecku Rummelsburg in Pommern, było przed wojną siedzibą własnego powiatu w rejencji koszalińskiej, w prowincji Pomorze; powiat w tym kształcie istniał od 1816 do 1945 roku. Dziś miasto należy do powiatu bytowskiego. Późnobarokowy kościół ocalał i jest czynny — obecnie jako rzymskokatolicka świątynia parafialna pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny Wspomożenia Wiernych.

Benedykt Reszka pisze, że tutejszy kościół katolicki przejęli luteranie po 1560 roku. Według Reszki przez 357 lat nie odprawiano w mieście katolickich nabożeństw. W 1917 roku w Miastku powstała parafia katolicka; pierwszą mszę odprawił ksiądz Srottko, który 15 kwietnia objął probostwo.

Własnych dokumentów sprzed XVIII wieku Miastko prawie nie ma: w 1719 roku spłonęło wraz ze wszystkimi aktami. Obecny kościół zaczęto wznosić w 1730 roku, a poświęcono go jako ewangelicki w 1733 roku. Brüggemann podaje w 1784 roku, że mieszkańcy wsi Groß Volz, Klein Volz, Camnitz i Lodder musieli dawniej uczęszczać do kościoła w Miastku, po niemiecku Rummelsburg, a w 1613 roku ich właściciele uzyskali zgodę władcy na budowę własnego kościoła w Groß Volz, w którym co niedzielę nabożeństwo odprawiał pastor z Miastka.

W 1784 roku parafia w Miastku należała do synodu sławieńskiego, a jej filią był kościół w Groß Volz, stojący pod patronatem właścicieli tej wsi i wsi do niego przypisanych: Klein Volz, Camnitz i Lodder. Wieżę dobudowano w 1904 roku; jej hełm, uszkodzony w 1917 roku, przebudowano w 1927 roku; chorągiewka z tą datą zachowała się do dziś.

Według inwentarza Juliusa Kohtego z 1934 roku kościół, zniszczony w pożarze miasta w 1719 roku, odbudowano w 1730 roku jako otynkowaną budowlę ceglaną o szerokości wnętrza 12,30 metra, zamkniętą od wschodu trójbocznie; wokół wnętrza biegną drewniane empory, których słupy podtrzymują strop. Kohte podaje, że ceglaną wieżę zachodnią wzniesiono w 1905 roku, a w 1927 roku otynkowano ją i nakryto wysokim hełmem w stylu barokowym. Z czasu budowy pochodzi ściana ołtarzowa z dwoma półkoliście zamkniętymi przejściami: między nimi stoi ołtarz, nad nim ambona, a obok jej balustrady naturalnej wielkości postacie świętych Piotra i Pawła, z barokowym ornamentem wstęgowym i akantowym; w 1922 roku ścianę, podobnie jak całe wnętrze, pomalowano dowolnie na kolorowo.

Wśród cynowych sprzętów kościoła Kohte wymienia dzbanek chrzcielny z 1757 roku oraz parę lichtarzy ołtarzowych w formie kandelabrów, podarowaną w 1631 roku. Kościół posiadał siedem małych mosiężnych świeczników wiszących z końca XVII wieku.

W parafii ewangelickiej obok proboszcza był diakon: Ernst Johann Heinrich Häfner był diakonem w Miastku od 1814 roku, Anton Eduard Friderici od 1864. Słowiańską nazwę powiatu — Miasto — zapisał Franz Tetzner, przytaczając zarazem opowieść pewnego Kaszuby, który słyszał od starszych, że we wsiach powiatu, jak w Kołczygłowach i Wierznie, mówiono niegdyś wyłącznie po słowiańsku, „ale przyszedł przymus” i konfirmacja odbywała się tylko po niemiecku. Tetzner dodaje, że w 1817 roku niemało mieszkańców tych wsi mówiło po słowiańsku.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom VI, 1885) w 1877 roku Miastko liczyło 4783 mieszkańców, przeważnie wyznania ewangelickiego, i było siedzibą landrata oraz superintendenta. Spis z 2 grudnia 1895 roku notuje: na 4942 ewangelików przypadało 52 katolików, 85 innych chrześcijan i 142 Żydów. Miasto liczyło 4707 mieszkańców w 1871 roku, 5934 w 1910, 7687 w 1933 i 8516 w roku 1939. Cały powiat liczył w 1873 roku 31 894 osoby, a w 1939 — 40 692.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 8830 dusz i gminę kościelną w Groß Volz, oddaloną o 4 kilometry. Pastorami byli Werner Malucke i Detlev Rewald. Patronat w mieście sprawowała pani von Massow z domu hrabina Pfeil, z majątku Rohr (Trzcinno), z wyłącznym prawem wyboru na obie posady.

Kilka nazwisk tutejszych duchownych przechowała prasa. 1 listopada 1882 roku „Breslauer Zeitung” odnotowała śmierć superintendenta Raschiga z Miastka. W sierpniu 1894 roku berliński „Reichsbote” ogłosił powołanie kandydata na urząd pastorski Massii z Miastka na tutejszego diakona. W styczniu 1911 roku „Berliner Neueste Nachrichten” podały, że król mianował pierwszego pastora (Oberpfarrer) Massię w Miastku superintendentem diecezji Rummelsburg w rejencji koszalińskiej, a w lutym 1917 roku „Deutscher Reichsanzeiger” ogłosił, że superintendent Massia otrzymał Orła Kawalerów Królewskiego Orderu Domowego Hohenzollernów.

2 i 3 marca 1945 roku miasto zajęła Armia Czerwona. Front przeszedł, ale zniszczenia były znaczne, a ludność niemiecką wysiedlono. Według Reszki ksiądz Grunzewski, następca księdza Srottki, opuścił miasto w lutym 1945 roku w obawie przed Rosjanami, a jesienią tego samego roku wyjechał ostatni ewangelicki pastor. Strona diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej podaje, że kościół poświęcono 23 grudnia 1945 roku, a konsekrował go 24 maja 2000 roku biskup Marian Gołębiewski.

Księga chrztów parafii (AP Koszalin, sygn. 26/850/0/-/1) po wpisie z 17 lutego 1945 roku milknie i podejmuje wpisy 10 czerwca 1945 roku (skan 922). Przy chrzcie z 8 października 1945 roku wymienia superintendenta i zapisuje, że dziecko ochrzczono w drodze, gdy rodzice opuszczali strony rodzinne (skan 928). Od 21 października 1945 roku chrztów udzielali między innymi Doepke i — od 2 grudnia 1945 roku — panna (Fräulein) Schoeps (w księdze: „Taufe durch Doepke”, „getauft durch Fräulein Schoeps”; skany 928–932). Pięć chrztów z przełomu 1945 i 1946 roku — od 25 grudnia 1945 do 1 marca 1946 roku — zapisano jako chrzty domowe („Haustaufe”; skany 928 i 930). 22 kwietnia 1946 roku, w drugi dzień Wielkanocy, Doepke ochrzcił dziecko podczas nabożeństwa w miejscowości zapisanej w księdze jako Papenzin (skan 932). Ostatni chrzest w księdze odbył się 10 czerwca 1946 roku (skan 934).

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W części opisów wieżę datuje się na 1904 rok, a według inwentarza Juliusa Kohtego z 1934 roku wzniesiono ją w 1905 roku.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. VI, hasło „Miastko”; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 780, 811; J. Kohte, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. III, Stettin 1934, s. 119; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. VI, hasło Miastko; Benedykt Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, Borowy Młyn — Rumia 2008, s. 14–15; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart”, Teil II: Regierungsbezirk Köslin, Stettin 1912, s. 390–391; F. Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899, s. 95; wykaz gmin prowincji Pomorze według spisu powszechnego z 2 grudnia 1895 roku, strona 160, pozycja 1; wykaz parafii na stronie diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej (odczyt 13 października 2026 roku); „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 144; „Breslauer Zeitung”, 1 listopada 1882 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 18 sierpnia 1894 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Neueste Nachrichten”, 5 stycznia 1911 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 10 lutego 1917 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); Archiwum Państwowe w Koszalinie, zesp. 26/850/0 „Akta parafii ewangelickiej w Miastku”, sygn. 26/850/0/-/1 (księga chrztów 1922–1946), skany 922–934 (szukajwarchiwach.gov.pl).