Michalin — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Michalinie leży przy ulicy Gajowej, na działce 270, i figuruje w gminnej ewidencji zabytków gminy Przywidz pod pozycją 100. Według ewidencji był czynny do 1945 roku, a dziś jest nieczynny. Odnotowano tu szkołę w budynku przy dzisiejszej ulicy Gajowej. Gminny program opieki nad zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023–2026 ujmuje go w gminnej ewidencji zabytków jako cmentarz ewangelicki przy ulicy Gajowej. Odrębny cmentarz ewangelicki notuje ta sama ewidencja w pobliskim Klonowie Dolnym, przy ulicy Przywidzkiej.

Karta cmentarza z 30 października 1985 roku ocenia jego stan słowami: „Zły. Nieliczne zachowane groby.”. Z dawnego założenia na planie kwadratu pozostały wtedy dwadzieścia dwie mogiły ziemne, jeden nagrobek wolnostojący i jedna płyta, pozbawione tabliczek. W 1985 roku czytelna była jedna data z lat dwudziestych dwudziestego wieku. Cmentarz miał od frontu kamienne ogrodzenie z metalową bramą, a ze starodrzewu zachowały się cztery lipy, świerk i trzy żywotniki.

Michalin, po kaszubsku Michalënò, po niemiecku Michaelshütte, to dawna osada hutnicza na Wyżynie Gdańskiej. John Muhl zalicza ją do wsi, które wyrosły z leśnych hut smolnych i potażowych, założonych na dobrach szlacheckich Mariensee, Schaplitz i Paglau. Michalin leżał do 1920 roku w powiecie kartuskim w rejencji gdańskiej Prus Zachodnich, w latach 1920–1939 w powiecie Wyżyny Gdańskiej (Danziger Höhe) w granicach Wolnego Miasta Gdańska, a od 1939 do 1945 roku w okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie.

Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku nie opisywał Michaelshütte osobno, lecz odsyłał do hasła Mariensee (majątek rycerski), w którym wieś wymieniono wśród osad okręgu dworskiego. Dla całego okręgu podawał 206 budynków mieszkalnych i 1473 mieszkańców, w tym 1273 ewangelików i 200 katolików. Wymieniał tam cztery folwarki, 81 gospodarstw chłopskich i 61 zagród chałupniczych. W tym podręczniku dzieci z okręgu przypisano do szkoły w Hucie Dolnej.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazuje Michaelshütte nie jako osobną gminę, lecz jako część Klonowa Dolnego (Nieder Klanau) w powiecie kartuskim. Cała ta gmina liczyła wtedy 441 mieszkańców — 384 ewangelików i 57 katolików; okręg urzędowy i urząd stanu cywilnego miała w Przywidzu, a katolików przypisano do parafii w Mierzeszynie.

Własnego kościoła Michalin nie miał; ewangelicy chodzili do świątyni ewangelickiej w Przywidzu. Wznosił ją od 1830 roku własnym kosztem gdański kupiec Steffens, właściciel tamtejszych dóbr, na ówczesnym cmentarzu katolickim. Poświęcono ją w 1832 roku, a własnego duchownego parafia przywidzka otrzymała w 1835 roku. W latach wcześniejszych posługę sprawowali tu duchowni ze Skarszew, Przyjaźni i Lublewa. Agathon Harnoch podał w 1890 roku dla tej parafii 4257 dusz i dwadzieścia cztery cmentarze ewangelickie, nie wyliczając ich nazw.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku liczy tę miejscowość razem z Niederklanau w parafii Przywidz (Mariensee) i podaje łącznie 390 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 XII 1885), Kreis Karthaus, s. 50–51, poz. 69; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasło Mariensee; J. Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe”; gminna ewidencja zabytków gminy Przywidz, poz. 98 i 100; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023–2026 (uchwała nr XLII/347/2022 z 20 grudnia 2022 roku); karta cmentarza w Michalinie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gdańsk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 117–118, pozycje 250 i 241; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31.