Międzybórz — cmentarz ewangelicki

Międzybórz, po niemiecku Wehnershof, leży w gminie Rzeczenica w powiecie człuchowskim. Ewidencja konserwatorska wykazuje tu cmentarz jako dawniej ewangelicki, dziś katolicki.

Dzieje tutejszego kościoła zapisał Agathon Harnoch w kronice kościołów ewangelickich Prus Wschodnich i Zachodnich. Mieszkańcy osady należeli pierwotnie do parafii w Schönau. W 1818 roku kilku gospodarzy, którzy wcześniej się co do tego porozumieli, postawiło własnym sumptem mały drewniany kościół, mimo protestu tamtejszego duchownego. Świątynia miała wieżyczkę z dwoma dzwonami, a ołtarz i ambona stanowiły w niej jedną całość. Był to kościół filialny pod patronatem dworu w Czarnem (Hammerstein). W kościele filialnym nabożeństwa odprawiano raz na kwartał.

Wśród pierwszych duchownych ewangelickich parafii w Czarnem (Hammerstein) Harnoch wymienia Hentzkoviusa, którego w 1645 roku wysłano na Colloquium charitativum do Torunia. Kościół macierzysty w Czarnem poświęcono 30 maja 1819 roku. Parafia nosiła nazwę „Hammerstein und Wehnershof” i liczyła 4390 dusz. W roku, z którego pochodzą liczby Harnocha, odnotowano w niej 200 chrztów, 33 śluby, 2151 komunikantów i 137 pogrzebów. Miejsca szkolne były i w Wehnershof, i w sąsiedniej Przerębie.

Zmiany na tym probostwie notowała prasa. W grudniu 1894 roku berliński „Reichsbote” ogłosił, że posada w Czarnem i Międzyborzu, w synodzie człuchowskim, pod patronatem prywatnym, jest wolna; dawała około 3090 marek dochodu i wolne mieszkanie, a zgłoszenia przyjmował magistrat w Czarnem. W lipcu 1898 roku probostwo objął pastor pomocniczy i rektor Kuhr. W marcu 1904 roku pastorem przy kościołach w Czarnem i Międzyborzu został Georg Wilhelm Krüger, dotąd pastor pomocniczy w Pieniężnicy (Penkuhl).

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Wehnershof jako wieś. Notował tu 52 domy mieszkalne i 535 mieszkańców, w tym 507 ewangelików, 22 katolików i sześć osób innych wyznań. W tym samym podręczniku zapisano, że miejscowość miała własny okręg szkolny.

Wykaz gmin sporządzony po spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku wymienia Wehnershof wśród gmin wiejskich powiatu, na stronie 162 pod pozycją 82, i podaje 774 mieszkańców — 355 mężczyzn i 419 kobiet — w tym 691 ewangelików, 68 katolików i 15 Żydów. Mieszkali oni w 88 budynkach mieszkalnych i 157 gospodarstwach domowych. Obie parafie, ewangelicką i katolicką, wieś miała w Czarnem.

W lipcu 1886 roku konsystorz ogłosił w „Amtliche Mittheilungen” (nr 11, s. 81–82) dokument, który konsystorz w Królewcu 20 stycznia, a rejencja w Kwidzynie 9 marca 1886 roku wystawiły w sprawie parafii w Międzyborzu (Wehnershof). Ostatecznie włączono do niej dwie dotychczasowe gminy gościnne, Thielengut i nadleśnictwo Zanderbrück, przydzielone tutejszemu kościołowi gościnnie dekretem z 26 września 1817 roku, oraz miejsca, które dotąd nie należały do żadnej parafii: zakład fabryczny Georgenhütte, królewskie leśnictwa Zanderbrück, Wildungen i Ibenwerder, prywatne leśnictwo Charlottenthal i wybudowania Wehnershof-Abbau, wszystkie w powiecie człuchowskim. Mieszkający tam ewangelicy chodzili dotąd do kościołów w Gotzkow, w Schönau albo w Międzyborzu. Zobowiązania wobec kościołów innego wyznania dokument pozostawił bez zmian.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w całej tutejszej parafii 704 ewangelików (razem z przyległymi osadami).

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Historia — Gmina Rzeczenica; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen (spis z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Schlochau, s. 162–163, poz. 82; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreußen”, 1890, s. 498 (parafia Hammerstein und Wehnershof); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 146–147; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 80; „Der Reichsbote” (Berlin), 2 grudnia 1894 roku, s. 18 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Królewiec), 30 lipca 1898 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1886, nr 11, s. 81–82 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); „Der Reichsbote” (Berlin), 27 marca 1904 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).