Międzyłęż — cmentarz mennonicki

Cmentarz w Międzyłężu leży w gminie Pelplin, w powiecie tczewskim. Rejestr zabytków województwa pomorskiego wymienia go jako cmentarz mennonicki z 1800 roku, wpisany wraz z murowanym ogrodzeniem pod numerem A-1751 decyzją z 14 grudnia 2004 roku. W wojewódzkiej ewidencji zabytków figuruje szerzej — jako cmentarz mennonicki i ewangelicki z murem, starodrzewem, nagrobkiem z 1807 roku i pozostałościami układu grobów. Cmentarz jest dziś nieczynny i zachowany jako zabytek.

Zachowane nagrobki noszą symbolikę: gasnące, odwrócone pochodnie, które oznaczają kres życia, oraz makówki — znak wiecznego snu. Katalog zabytków osadnictwa holenderskiego w Polsce umieszcza założenie w północno-zachodniej części wsi, przy głównej drodze, i opisuje je jako zadbane: odchwaszczone, z uporządkowanymi pomnikami i tablicą informacyjną. W katalogu odnotowano jedną zachowaną stelę. W źródłach nie znaleziono informacji, do której gminy mennonickiej należeli tutejsi mennonici.

Niemiecka nazwa wsi brzmiała Mösland, a w dokumentach z 1282 i 1298 roku zapisano ją jako Medilanze; za czasów krzyżackich mieściło się tu wójtostwo podległe komturstwu malborskiemu. Sąsiedni Stary i Nowy Międzyłęż nosiły nazwy Alt Mösland i Neu Mösland. Słownik geograficzny podaje dla nich wszystkich tę samą przynależność: parafia katolicka Wielki Garc, ewangelicka Rudno, urząd stanu cywilnego Walichnowy. Szkoła ewangelicka mieściła się w folwarku Międzyłęż; chodziło do niej trzydzieścioro dziewięcioro dzieci katolickich z parafii Wielki Garc, bo we wsi parafialnej była tylko jedna szkoła.

W urzędowym podręczniku rejencji kwidzyńskiej z 1868 roku są dwa hasła: pod hasłem Alt Mösland (wieś) — 24 domy mieszkalne i 236 mieszkańców, w tym 75 ewangelików, 157 katolików i cztery osoby innych wyznań; pod hasłem Neu Mösland (wieś) — 23 domy mieszkalne i 250 mieszkańców, w tym 134 ewangelików i 116 katolików. W obu miejscowościach ewangelicy należeli do parafii Rauden; katolicy — do parafii Groß Gartz. Wykaz gmin, sporządzony po spisie z 1 grudnia 1885 roku, notuje Mösland ze 157 mieszkańcami, wśród nich 57 ewangelików i stu katolików, a osobno Neu Mösland z 225 mieszkańcami, 113 ewangelikami, 103 katolikami i dziewięcioma innymi chrześcijanami.

W 1891 roku księga wymienia we wsi trzy gospodarstwa po około sto hektarów, należące do Eduarda Baltzera, Carla Oelricha i Rudolfa Dirksena. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykazał w Mösland 217 mieszkańców: 102 osoby podały niemiecki jako język ojczysty (90 ewangelików, 11 katolików i jedna osoba innego wyznania), 114 polski, a wśród polskojęzycznych był jeden ewangelik.

Przed 1920 rokiem wieś należała nie do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau) w rejencji gdańskiej, lecz do powiatu kwidzyńskiego (Kreis Marienwerder) w rejencji kwidzyńskiej, w prowincji Prusy Zachodnie. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 września 1921 roku, zastał we wsi 201 mieszkańców, w tym 144 rzymskich katolików i 57 ewangelików; narodowość polską podało 156 osób, niemiecką 44. W Nowym Międzyłężu mieszkało wtedy 186 osób (141 katolików i 45 ewangelików), w Starym 220 (184 katolików i 36 ewangelików).

W 1928 roku największym gospodarzem był Johann Dirksen, który miał 210 hektarów we wsi i 145 w Nowym Międzyłężu. W 1939 roku 15 hektarów z gruntów Jana Dirksena w Międzyłężu i Rudnie wpisano do wykazu przymusowego wykupu. W latach 1920–1939 leżała w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, a po 1945 roku ludność protestancka opuściła wieś.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Rudno (Rauden) i podaje 41 ewangelików w Alt Mösland, 55 w Neu Mösland i 13 w folwarku (Vorwerk Mösland).

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); wojewódzka ewidencja zabytków, powiat tczewski, gmina Pelplin, pozycja 189; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku (A-1751); karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Międzyłęż — cmentarz mennonicki, zabytek.pl; Katalog zabytków osadnictwa holenderskiego w Polsce (holland.org.pl); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. II i VI, Warszawa 1880–1902; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, s. 78–79, pozycje 75 i 81; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, spis z 1 grudnia 1910 roku, zeszyt III: rejencja kwidzyńska, s. 42, pozycja 68; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), s. 18; „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 156; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1939 nr 12 poz. 65, pozycja 197; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1187; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 108–109; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71.