Cmentarz ewangelicki w miejscowości Sarbsk

Cmentarz ewangelicki w Sarbsku (po niemiecku Sarbske), w gminie Wicko, przy ulicy Kościelnej 1, jest cmentarzem przykościelnym, dziś rzymskokatolickim; ewidencja zabytków datuje go na XVI wiek. Zajmuje teren około 50 na 50 metrów, a autor katalogu „Cmentarze Ziemi Lęborskiej” zaznacza, że wieku nekropolii nie da się dokładnie ustalić. Część nagrobków usunięto podczas budowy obecnego kamiennego kościoła (1922–1924); na początku lat siedemdziesiątych XX wieku teren cmentarza całkowicie splantowano przy budowie plebanii. Zestawienie Claudii Fredrich podaje, że cmentarz zajmował pierwotnie 0,41 hektara. Większość nagrobków usunięto przy budowie obecnego kościoła; zachowało się kilka z lat 1925–1927. Teren grodzony jest żeliwnymi elementami pochodzącymi z dawnych ogrodzeń grobów; część drzew widocznych na pocztówce z lat trzydziestych XX wieku rośnie do dziś.

Jest tu cenotaf z 1918 roku Alfreda Zandera, potomka właścicieli Sarbska, poległego 3 maja 1918 roku na froncie francuskim pod Bapaume: kamień z wizerunkiem Krzyża Żelaznego i cytatem z Psalmu 24,1. Przy cenotafie stoi kamień informujący o miejscu spoczynku rodziny Zander. Zachowały się ponadto cztery mogiły ziemne wzmocnione metalowymi ramami (członków rodzin Pieper i Krawiecki, zmarłych w latach 1945–1962) oraz nagrobek z lastryko Emmy Witt z domu Balke, zmarłej 30 października 1945 roku. Jest tu też kamienna tablica Ingrid Gudrun Lemke, żyjącej od 26 marca do 21 listopada 1927 roku. Plan cmentarza w skali 1:500 pokazuje teren wokół kościoła, przy drodze ze Szczenurza do Ulini, z zaznaczeniem dawnych i obecnych granic, rozmieszczenia zachowanych grobów, metalowego krzyża oraz starych dębów i lip.

W 2017 roku stan cmentarza był dobry: część grobów była zadbana, reszta terenu to trawnik. Przy cmentarzu stoi dwujęzyczna tablica „Dawny niemiecki cmentarz mieszkańców m. Sarbsk 1938–1945 Sarsen”, po niemiecku „Ehemaliger deutscher Friedhof für die Bewohner von Sarbske 1938–1945 Sarsen”. Sarsen to nazwa, pod którą wieś występuje pod koniec lat trzydziestych, na przykład w „Heimat-Kalender” z 1939 roku.

Wieś, wzmiankowaną od 1402 roku, trzymał najpierw ród von Sarbski, a po nim Jatzkowowie, Ripkowie i Natzmerowie. W Sarbsku stały kolejno trzy kościoły. Pierwszy, dworski, powstał po 1400 roku, w czasach katolickich. Według Franza Schultza pod rządami Sarbskich wcześnie przeszedł do Kościoła luterańskiego: w sprawozdaniach z wizytacji w 1583 roku nie ma go wśród kościołów katolickich, choć w 1642 roku Damalewicz upominał się o niego jako o katolicki. Schultz dodaje, że w 1560 roku pastorem w Lebamünde był Zetzke, a w 1764 roku Scheer obsługiwał jednocześnie Łebę i Sarbsk. Drugi kościół, szkieletowy, ukończono w 1598 roku przy udziale sąsiednich rodów Jatzkowów, Röpków i Selawów (tę datę nosiła chorągiewka); rozebrano go zaraz po pierwszej wojnie światowej z powodu złego stanu technicznego.

Obecny, kamienny, wzniósł w latach 1922–1924 Starkgraf z Łeby, a poświęcono go 6 lipca 1947 roku; od tego czasu służy rzymskokatolickiej parafii w Łebie. W kościele zachowała się część barokowego wyposażenia z dawnej świątyni. Jako filia Łeby występuje w opisie ziem z 1658 roku; nabożeństwa odprawiano tu co trzecią niedzielę, później co drugą. Ernst Müller podaje Sarbsk jako filię parafii w Łebie, wymieniając w jej składzie także Nowęcin, Szczenurze, Ulinię i Bargędzino. Cramer wylicza tutejszy kościół — obok kościołów Cecenowa, Łebuni, Osiek i Salina — wśród dworskich świątyń ziemi lęborskiej i opisuje samo miasto Łebę jako leżące „między jeziorem Łebskim a Sarbskim”.

W 1784 roku Sarbsk leżał niespełna milę na wschód-południowy wschód od Łeby i trzy mile na północ od Lęborka, nad jeziorem Sarbsko, przy drodze z Łeby do Gdańska. Wieś dzieliła się na cztery folwarki; mieszkało tu trzech zagrodników i zakrystian, była karczma — razem 20 dymów — a ryby łowiono w Sarbsku i w stawach. Kościół był filią Łeby w inspekcji charbrowskiej.

Słownik geograficzny notuje we wsi w 1885 roku 52 mieszkańców, w tym 50 ewangelików, oraz ewangelicki kościół filialny. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisał w gminie wiejskiej Sarbske 90 ewangelików, a w obwodzie dworskim 129 ewangelików i 1 katolika. W spisie obie jednostki przypisano do parafii w Łebie. Kalendarz powiatowy z 1928 roku wyróżnia na cmentarzu wokół kościoła stare nagrobki i nowsze pomniki z polnych głazów.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wieś jako gminę kościelną parafii w Łebie, oddaloną od Łeby o 9 kilometrów, a dla całej parafii podaje 4000 dusz. Pastorem był doktor Gerhard Müller-Alpermann.

W zbiorze zdjęć z Sarbska, który przekazała Claudia Fredrich, jest żeliwna tablica nagrobna małżonków Sielaffów. Upamiętnia Johanna Sielaffa, ur. 22 listopada 1805 roku, zm. w 1894 roku, który według napisu przez 55 lat był nauczycielem tej gminy („Er war 55 Jahre Lehrer dieser Gemeinde”), oraz jego żonę Caroline z domu Sylvester, ur. 20 października 1809, zm. 26 czerwca 1890 roku. Pod spodem wypisano werset z Ewangelii Mateusza (5,9): „Selig sind die Friedfertigen; denn sie werden Gottes Kinder heißen”. Na zdjęciu tablica leży na posadzce z płytek; gdzie jest przechowywana, nie ustalono.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Według jednego z opisów przy budowie kościoła usunięto część nagrobków, według drugiego — większość, a zachowało się kilka z lat 1925–1927; wśród zachowanych grobów wymieniono też mogiły z lat 1945–1962. Teren cmentarza w latach siedemdziesiątych XX wieku całkowicie splantowano, a w 2017 roku część grobów była zadbana.

Źródła: M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej”; Franz Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912; E. Müller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Stettin 1912; R. Cramer, „Geschichte der Lande Lauenburg und Bütow”, 1858; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; „Heimatkalender für den Kreis Lauenburg i. Pom.”, Lauenburg i. Pom. 1928, s. 39; Claudia Fredrich, zestawienie „Friedhöfe Kirchengemeinde Leba v. 1939” (stan na 2017–2018) wraz z dołączonymi notatkami, przekazane autorowi atlasu 6 października 2026 roku; plany cmentarzy gminy Wicko w skali 1:500 (autor nieustalony), ze zbioru „Friedhofspläne” przekazanego przez Claudię Fredrich 6 października 2026 roku; Claudia Fredrich, zdjęcia cmentarza i kościoła w Sarbsku (opisane jako z 2017 roku) oraz z 25 września 2019 roku, przekazane autorowi atlasu 7 października 2026 roku; „Heimat-Kalender des Kreises Lauenburg i. Pom.” na 1939 rok (wykaz sołectw rolniczych); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1079; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 113.