Mierzeszyn — cmentarz ewangelicki

Mierzeszyn — po niemiecku Meisterswalde — leżał w powiecie Danziger Höhe: do 1920 roku w Prusach Zachodnich, w latach 1920–1939 w Wolnym Mieście Gdańsku, a w latach 1939–1945 w Reichsgau Danzig-Westpreußen. Własny kościół ewangelicki wzniesiono tu w 1901 roku, a obok założono cmentarz. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz wśród czternastu cmentarzy parafii w Mierzeszynie, liczącej wtedy 3309 ewangelików.

Po 1945 roku gmina ewangelicka przestała istnieć. Kościół odnowiono w 1988 roku i poświęcono jako katolicki w 1990, a cmentarza nie przejęto. Pozostał opuszczony; wpis do rejestru zabytków pod numerem 1110 obejmuje kościół razem z cmentarzem.

Wizytacja z 24 marca 1687 roku zastała tu kościół świętego Bartłomieja, filię parafii w Świętym Wojciechu, murowany, ale bardzo zniszczony, z paramentami przechowywanymi w domu parafialnym. W 1687 roku mieszkańcy wsi byli w większości luteranami, katolików naliczono dziewięciu, a rektorem kościoła był proboszcz z Gdańska. Wizytacja z 21 stycznia 1703 roku podaje liczby: katolików było w Mierzeszynie osiemnastu, luteranów około sześciuset.

Kościół — repertorium podaje w tym miejscu wezwanie świętego Wojciecha, odmiennie niż pozostałe wizytacje — dawniej solidnie murowany, po zupełnym zniszczeniu odbudowano od fundamentów, a sakramentów katolicy szukali w parafii w Świętym Wojciechu pod Gdańskiem. Wizytacja archidiakona pomorskiego Jana Kazimierza Jugowskiego z lat 1710–1711 zapisała, że kościół świętego Bartłomieja jest zniszczony, a „mieszkańcy wsi prawie wszyscy byli innowiercami”; kielich i patenę trzeba było przechowywać w kościele w Świętym Wojciechu.

W wizytacji generalnej z lat 1765–1766 zapisano, że parafia, pozbawiona dostatecznego uposażenia, była afiliowana do Pręgowa i oddana w opiekę kapelanowi z Żuławki, Krzysztofowi Kozikowskiemu. W tej wizytacji naliczono w Mierzeszynie 181 luteranów i 81 katolików przystępujących do spowiedzi wielkanocnej. Wizytacja generalna dekanatu gdańskiego, której protokół podpisano w Mierzeszynie 10 marca 1781 roku, naliczyła w samej wsi 90 katolików, w tym pięćdziesięciu spowiadających się, oraz 300 akatolików.

W 1781 roku zarządca parafii Andrzej German mieszkał przy kaplicy w Przywidzu, a do kościoła przyjeżdżał co trzecią niedzielę i w święta.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 231 mieszkańców: 151 luteranów i 80 katolików; luteranie należeli do parafii w Skarszewach (Schöneck). Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Meisterswalde jako królewską wieś chłopską z 45 gospodarstwami chłopskimi, 27 zagrodami chałupniczymi i 80 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 768, w tym 497 ewangelików, 254 katolików i 17 Żydów. Katolicy należeli do miejscowej parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny. W spisie z 1 grudnia 1910 roku Mierzeszyn liczył 832 mieszkańców, z czego 827 podało niemiecki jako język ojczysty. W grupie niemieckojęzycznej było 580 ewangelików i 239 katolików. Katolicy mieli tu własną parafię świętego Bartłomieja.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. W ewidencji cmentarz datowano na 1898 rok, na portalu zabytek.pl — na 1901. W 1868 roku podano 763 mieszkańców, a podręcznik z 1869 roku podaje 768, przy tych samych liczbach ewangelików (497), katolików (254) i Żydów (17).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 521 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 2036 dusz.

Źródła: Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910, Kreis Danziger Höhe, gminy wiejskie, poz. 24); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 206–207, nr 105; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), księga G20b (wizytacja 1686–1687), k. 35v–36, i księga G24 (wizytacja 21 I 1703), s. 273–275; tenże, cz. II, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 85 (2006), księga G26 (wizytacja Jana Kazimierza Jugowskiego, 1710–1711), s. 133, i księga G61 (wizytacja 1765–1766), s. 74–76; tenże, cz. III, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 91 (2009), księga G72 (wizytacja generalna dekanatu gdańskiego, protokół z 10 III 1781), k. 216–218; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 17; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 49, pozycja 186; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21.