Mierzeszyn — dawny kościół ewangelicki (Meisterswalde)

Mierzeszyn, po niemiecku Meisterswalde, leżał na Wyżynie Gdańskiej, w powiecie Danziger Höhe — do 1920 roku w prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920–1939 w Wolnym Mieście Gdańsku, a w latach 1939–1945 w okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie. Wieś miała dwa kościoły. Starszy, katolicki pod wezwaniem świętego Bartłomieja, sięgał XIV wieku i został przebudowany w XVIII stuleciu; neogotycki kościół ewangelicki wzniesiono dopiero w 1901 roku dla wspólnoty, która od dawna stanowiła tu większość — w 1868 roku na 763 mieszkańców przypadało 497 ewangelików, 254 katolików i 17 Żydów. Tutejsi protestanci byli luteranami i ewangelikami Kościoła unijnego.

Po 1945 roku świątynię ewangelicką odbudowano — prace zamknięto w 1988 roku — i 27 maja 1990 roku poświęcono jako rzymskokatolicki kościół Najświętszego Serca Jezusa. Do rejestru zabytków województwa pomorskiego wpisano ją 2 kwietnia 1986 roku pod numerem A-1110.

Hermann Freytag podaje, że Georg Ryße (Niße), proboszcz w Pręgowie (Prangenau) na Wyżynie Gdańskiej, zrzekł się tamtej parafii 14 listopada 1483 roku, ponieważ sam przeszedł do Mierzeszyna.

Jak dalece ewangelicka była ta wieś, widać najlepiej w katolickich księgach wizytacyjnych, bo to one liczyły innowierców. Wizytacja z 24 marca 1687 roku zastała kościół świętego Bartłomieja, filię parafii Świętego Wojciecha, bardzo zniszczony; kielich i naczynia liturgiczne przechowywano w parafii (drugi odpis tej wizytacji precyzuje: w domu parafialnym), a cztery łany uposażenia były wydzierżawione za 45 florenów rocznie. Mieszkańcy wsi byli w większości luteranami, katolików naliczono dziewięciu, a rektorem kościoła był proboszcz z Gdańska.

Wizytacja z 21 stycznia 1703 roku podaje liczby: katolików było w Mierzeszynie osiemnastu, luteranów około sześciuset. Kościół — repertorium podaje w tym miejscu wezwanie świętego Wojciecha, odmiennie niż wszystkie pozostałe zapisy — dawniej solidnie murowany, po zupełnym zniszczeniu odbudowano od fundamentów, a sakramentów katolicy szukali w parafii w Świętym Wojciechu pod Gdańskiem. Dom proboszcza wymagał odbudowy, a wizytator zanotował, że z powodu odległości parafia powinna zostać odłączona od macierzystej.

W wizytacji archidiakona Jana Kazimierza Jugowskiego z lat 1710–1711 zapisano, że kościół świętego Bartłomieja jest zniszczony, a „mieszkańcy wsi prawie wszyscy byli innowiercami”; kielich i patenę trzeba było przechowywać w kościele w Świętym Wojciechu. Uposażenie stanowiły cztery łany, do parafii należały Mierzeszyn i Przywidz, a zabudowania plebańskie leżały w ruinie. Dekret powizytacyjny dla kościoła w Mierzeszynie wystawiono na miejscu 27 czerwca 1711 roku.

W wizytacji generalnej z lat 1765–1766 naliczono tu 181 luteranów. Katolików przystępujących do spowiedzi wielkanocnej było 81, chrztów w roku 15, ślubów 2, pogrzebów 7. Parafię, dawniej samodzielną, dla braku uposażenia przyłączono do Pręgowa, a niedawno konsystorz gdański oddał ją w opiekę kapelanowi z Żuławki, Krzysztofowi Kozikowskiemu, który rezydował poza wsią; organisty nie było, był tylko nauczyciel.

Wizytacja z 1781 roku naliczyła w samym Mierzeszynie 300 „akatolików” wobec 90 katolików, z których do spowiedzi przystępowało 50. Parafią zarządzał wtedy Andrzej German, pochodzący z diecezji warmińskiej i po polsku mówiący tylko częściowo; rezydował przy kaplicy w Przywidzu, a do kościoła parafialnego przyjeżdżał co trzecią niedzielę i w święta. W szkole parafialnej Krystian Arniko uczył dwunastu uczniów czytania, pisania i podstaw wiary. Protokół podpisano w Mierzeszynie 10 marca 1781 roku, a dekret powizytacyjny wystawiono 9 maja 1782 roku.

Według Johna Muhla ewangelicy z Mierzeszyna należeli do 1701 roku do kościoła ewangelickiego w Przywidzu (Mariensee), po jego odebraniu — do kościoła w Lublewie (Löblau), do którego od 1800 roku byli formalnie przypisani, a od 1882 roku znów do nowo założonej parafii ewangelickiej w Przywidzu.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Meisterswalde jako królewską wieś chłopską z 45 gospodarstwami chłopskimi i 27 zagrodami chałupniczymi. Notował tu 80 budynków mieszkalnych i 768 mieszkańców, w tym 497 ewangelików, 254 katolików i 17 Żydów. Katolicy należeli do miejscowej parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Piotr Birecki podaje, że nowy kościół stanął na miejscu niewielkiego kościoła szachulcowego, który w 1832 roku zbudował kupiec Karl W. Gustav Steffen; korzystano też z domu modlitwy w budynku szkoły ewangelickiej. Decyzję o budowie większego kościoła podjęto w 1880 roku, budowę zaczęto w 1898 roku, prawie równocześnie z usamodzielnieniem się gminy 15 kwietnia tego roku, a konsekracja odbyła się w święto Reformacji, 31 października 1902 roku. Nawę nakryto sklepieniem kolebkowym, prezbiterium krzyżowym, wnętrze miało empory, a w ołtarzu obraz Zmartwychwstania; Tiedemann zastosował tu, jak w Siedlcach, kamienną okładzinę murów.

John Muhl podaje, że kościół ewangelicki w Mierzeszynie, wzniesiony w 1901 roku, zbudowano pod protektoratem cesarzowej niemieckiej według planów tajnego radcy budowlanego von Tiedemanna z Poczdamu, w stylu nawiązującym do budownictwa krzyżackiego. Według zestawienia, które Piotr Birecki ułożył z katalogu elbląskiej wytwórni organów Terletzkich i z inwentarzy parafii, elbląski zakład Eduarda Wittka zbudował tu organy w 1902 roku.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że okręg wikariacki liczył wtedy 2087 ewangelików, a duszpasterzem był od 1894 roku wikariusz Paul Schmidt. Według berlińskiej „Deutsche Zeitung” z 5 października 1898 roku Paul Schmidt, dotąd duchowny pomocniczy, został wtedy pastorem w Mierzeszynie. W czerwcu 1903 roku, na dorocznym święcie Towarzystwa Gustawa Adolfa na Brauhausbergu pod Potsdamem, pastor Schmidt opowiadał o pracy w swojej szeroko rozrzuconej wsi i prosił o datki, zwłaszcza na rychłą spłatę długu, który obciążał nowo zbudowany kościół w Mierzeszynie. W czerwcu 1911 roku zachodniopruski związek główny Towarzystwa Gustawa Adolfa na dorocznym zjeździe w Człuchowie przyznał gminie w Mierzeszynie swój największy dar, 1200 marek.

Nowa świątynia szybko stała się ośrodkiem własnej parafii. W spisie powszechnym z 1 grudnia 1910 roku Mierzeszyn występuje już jako siedziba parafii ewangelickiej — należały do niej także trzy wsie sąsiedniego powiatu kartuskiego, które wcześniej szukały swojego kościoła w Przywidzu. Parafia nie miała patrona; w 1913 roku jej pastorem został Alfred Gerst, który służył tu wcześniej jako wikariusz synodalny. Gerst zmarł przed czerwcem 1916 roku: 8 czerwca 1916 roku „Deutscher Reichsanzeiger” podał, że dotychczasowy przewodniczący miejscowej kasy pożyczkowej, pastor Alfred Gerst, ustąpił z zarządu wskutek śmierci, a jego miejsce zajął pastor August Weber z Mierzeszyna. Już w marcu 1916 roku ogłaszano wakat na tutejszym probostwie.

Sama wieś liczyła w 1910 roku 832 mieszkańców; po niemiecku mówiło 827, wśród nich 580 ewangelików, 239 katolików, 2 innych chrześcijan i 6 Żydów, po polsku zaś 5 osób. Spis z tego roku podawał wyznania osobno dla każdej grupy językowej; pięć osób polskojęzycznych zapisano jako katolików.

Ćwierć wieku wcześniej obraz był ten sam. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał we wsi 862 mieszkańców w 101 domach i 152 gospodarstwach, w tym 561 ewangelików, 291 katolików i dziesięciu Żydów. Ewangelicy należeli wtedy jeszcze do parafii w Przywidzu, katolicy — do tutejszej parafii świętego Bartłomieja. Liczby układają się w jeden ciąg z latami 1868 i 1910; warto tylko odnotować, że dane z 1868 roku nie sumują się dokładnie — składniki dają 768 wobec podanych 763 mieszkańców. Jeszcze dawniej, w urzędowym spisie miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku, notowano tu 231 mieszkańców: 151 luteranów i 80 katolików, z parafią luterańską w Skarszewach (Schöneck).

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazwą Meisterswalde księgi chrztów, ślubów i zgonów oraz wykazy komunikantów od 1891 roku i konfirmacje od 1892, a w sądzie obwodowym w Gdańsku duplikaty ksiąg chrztów, ślubów i zgonów dla Mierzeszyna i Przywidza (Mariensee) z lat 1840–1841 i 1853–1874. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St K 1891— Konf 1892—. Dupl. für Meisterwalde und Mariensee im A.-G. Danzig: Tf Tr St 1840—41; 1853—74”.

Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Mierzeszynie liczyła wtedy 3309 ewangelików, a pastorem był od 1926 roku Georg Kurowski. Według Johna Muhla po pastorze Kurowskim objął parafię ewangelicką w Mierzeszynie w 1934 roku pastor Bogdanski.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Według urzędowego spisu miejscowości z 1820 roku parafią luterańską Mierzeszyna były Skarszewy, według Johna Muhla ewangelicy z Mierzeszyna byli od 1800 roku formalnie przypisani do kościoła w Lublewie.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 521 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 2036 dusz. Pastorem był wtedy, od 1911 roku, Friedrich Zimmermann, urodzony w 1877 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Balthasar Schulte (1571–1616), Paul Grossmann (1904), Richard Gustav Dahlke (1907), Johannes Erich Paul Bublitz (1908), Friedrich Martin Zimmermann (1911), Wilhelm Alfred Bertram Gerst (1913), Ernst Doering (1916), Willi Russe (1921), Georg Kurowski (1926), Heinrich Walter Herhold (1932).

Źródła: J. Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe”, Gdańsk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreußens, z. 21), s. 94, 95; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau (Kreis Danziger Höhe, s. 22–23, poz. 29, odczyt ze skanu); Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 331; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 3; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 206–207, nr 105; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), księgi G20a i G20b (wizytacja 1686–1687), k. 59–59v, oraz G24 (wizytacja stycznia 1703), s. 273–275; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 85 (2006), księgi G26 (wizytacja Jana Kazimierza Jugowskiego, 1710–1711), s. 133, i G61 (wizytacja generalna 1765–1766), s. 74–77; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 91 (2009), księga G72 (wizytacja 1781, dekret 1782), k. 216–225; wykaz rejestru zabytków województwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Dawny kościół ewangelicki w Mierzeszynie — Pomorskie.Travel; „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen”, Danzig 1913, nr 9, 13; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 222, 107–108, 285; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 17; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 29–30; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 49, pozycja 186; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 20–21; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 255; t. 2, s. 349, 387, 579, 658; t. 3, s. 780, 1025; t. 5, s. 1532; t. 6, s. 1635; t. 7, s. 2047; „Deutsche Zeitung” (Berlin), 5 października 1898 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 16 czerwca 1903 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 4 lipca 1911 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Tag” (Berlin), 6 marca 1916 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 8 czerwca 1916 roku, s. 24 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); Hermann Freytag, „Landgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 58, 1918, s. 111–124.