Mikołajki Pomorskie — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Mikołajkach Pomorskich leży obok kościoła ewangelickiego przy ulicy Gdakowskiej, po jego wschodniej stronie; krajowa ewidencja zabytków datuje go na koniec XIX wieku. Gminna ewidencja prowadzi obok niego bramę cmentarną i plebanię ewangelicką z tego samego czasu.

Mikołajki Pomorskie, po niemiecku Niklaskirchen, dawniej Nikolaiken, leżały w powiecie sztumskim, w rejencji kwidzyńskiej i w prowincji Prusy Zachodnie. Tutejsi ewangelicy — luteranie i ewangelicy unijni Kościoła unii staropruskiej — należeli do parafii w Rodowie, po niemiecku Groß Rohdau, połączonej z Dakau. Jej kościół ufundowano w 1624 roku, a obecny wzniesiono w 1754 roku, gdy poprzedni rozebrano jako grożący zawaleniem. W Rodowie pod ołtarzem kościoła mieści się krypta jego dawnych patronów.

Spis z 1885 roku przy Nikolaiken wpisuje parafię ewangelicką Groß Rohdau, a katolicką w Schönwiese. W statystyce Agathona Harnocha Nikolaiken figuruje na stronie 529 wśród miejscowości szkolnych tej parafii, obok Kołozębia i innych wsi dzisiejszej gminy. Także Kołoząb, w spisie z 1885 roku zapisany jako „Kolosomp”, ma przy sobie tę samą parafię ewangelicką. Parafia rodowska liczyła w 1890 roku 2100 dusz.

Spis z 1 grudnia 1885 roku naliczył w Nikolaiken 965 mieszkańców: 812 katolików, 151 ewangelików i dwóch Żydów. W spisie z 1 grudnia 1910 roku naliczono 1193 mieszkańców. Języka niemieckiego jako ojczystego używało 275 osób, polskiego 917; wśród niemieckojęzycznych naliczono 167 ewangelików, 101 katolików i siedmiu Żydów. Rubryki wyznaniowe tablicy z 1910 roku podają wyznania osobno dla każdej grupy językowej: wśród 917 mówiących po polsku było pięciu ewangelików i 912 katolików. Po plebiscycie w 1920 roku wieś pozostała w granicach Niemiec. Nazwy „Niklaskirchen” statystyka Harnocha nie zna. Nadały ją wsi władze niemieckie 16 lipca 1938 roku, w miejsce dawnej nazwy Nikolaiken.

We wsi stoi kościół ewangelicki przy ulicy Gdakowskiej, ceglany i neogotycki, wzniesiony w latach 1900–1904. Świątynia służy Kościołowi Ewangelicko-Augsburskiemu jako kościół filialny parafii w Elblągu, z nabożeństwami w drugą niedzielę miesiąca i w Wielki Piątek. Katolicy mieli tu własną świątynię — kościół parafialny pod wezwaniem świętego Antoniego przy ulicach Kościuszki i Kościelnej, wzniesiony w 1896 roku. Wykaz rejestru zabytków województwa pomorskiego wymienia go pod numerem A-1420, na mocy decyzji z 20 października 1993 roku. W rejestrze figurują razem z kościołem cmentarz przykościelny i kapliczka.

Po 1945 roku niemiecka ludność ewangelicka opuściła wieś i dawna gmina przestała istnieć, kościół pozostał jednak w rękach ewangelickich.

Karta cmentarza z sierpnia 1990 roku ocenia, że „nagrobki zachowane w dużej części, zaniedbane”. Najstarszy zachowany nagrobek pochodził wtedy z 1907 roku, a na terenie o powierzchni około 0,28 hektara stało dziewiętnaście nagrobków z pierwszej połowy dwudziestego wieku i czterdzieści osiem późniejszych. Zieleń tworzyło osiemnaście lip i czterdzieści sześć świerków, a obsadzenia graniczne były znacznie uszczuplone.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość, pod nazwą Nikolaiken, do parafii Rodowo (Groß Rohdau) i podaje tu 173 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Stuhm, strona 70, pozycja 48; Gemeindelexikon für das Königreich Preußen, zeszyt 3: rejencja kwidzyńska, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1910 roku, powiat Stuhm, gminy wiejskie, pozycja 48; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 529, hasło „Gr. Rohdau und Dakau”; wykaz rejestru zabytków województwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; D. Lange, „Geographisches Ortsregister Ostpreußen”, 2005, karta miejscowości Niklaskirchen w Bildarchiv Ostpreußen; karta cmentarza w Mikołajkach Pomorskich, oprac. J. Gzowski, 1990 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 77.