Mikołajki Pomorskie — kościół ewangelicko-augsburski (Niklaskirchen)

Kościół ewangelicko-augsburski w Mikołajkach Pomorskich, po niemiecku Niklaskirchen, to budowla neogotycka wzniesiona w latach 1900–1904; gminna ewidencja zabytków datuje ją ogólniej, na czas około 1900 roku. Stoi w południowej części wsi, po wschodniej stronie ulicy. Świątynia jest czynna jako kościół filialny parafii ewangelicko-augsburskiej w Elblągu — nabożeństwa odprawia się w drugą niedzielę miesiąca oraz w Wielki Piątek.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom VI, 1885) w Mikołajkach, po niemiecku Nikolaiken, w 1868 roku mieszkały 843 osoby — 726 katolików i 113 ewangelików; ewangelicy należeli do parafii w Rohdau, katolicy do Krasnej Łąki, a we wsi była szkoła. Ten sam słownik odnotowuje, że w 1645 roku stały w Mikołajkach ruiny starego kościoła. Agathon Harnoch wymienia Nikolaiken wśród miejscowości szkolnych parafii Groß Rohdau, połączonej z Dakau, a spis z 1 grudnia 1905 roku przypisuje wsi tę samą przynależność: parafia ewangelicka Groß Rohdau w powiecie suskim.

Według tego spisu ewangelicy liczyli 148 osób na 1034 mieszkańców, wobec 885 katolików i jednego wyznawcy judaizmu. W latach budowy kościoła tutejsza wspólnota nie miała własnej parafii.

Landrat sztumski Walter von Auwers w opracowaniu z 1916 roku wymienia budowę ewangelickich kościołów filialnych w Mikołajkach, Benowie i Bągarcie — obok odbudowy dwóch katolickich kościołów filialnych — jako powód, dla którego opiekę duszpasterską w powiecie można było uznać za zadowalającą. 11 grudnia 1928 roku poświęcono we wsi jednoklasową szkołę ewangelicką. Nazwę Niklaskirchen władze niemieckie nadały wsi 16 lipca 1938 roku; wcześniej nazywała się Nikolaiken.

W 1945 roku był to kościół filialny, obsługiwany — jak notuje księga pamiątkowa powiatu z 1975 roku — z Rodowa (Rhodau) w powiecie suskim.

Andrzej B. Krupa opisuje dzieje kościoła po 1945 roku na podstawie akt gdańskiej administracji wyznaniowej. W 1948 roku administrator katolickiej parafii w Sztumie, ks. Zygmunt Geneja, zdjął z wieży dwa stalowe dzwony odlane w Bochum w 1898 i 1899 roku, ważące 120 i 150 kilogramów, i zawiesił je w kościele w Sztumskiej Wsi; powoływał się na przydział obwodowej delegatury likwidacyjnej, którego później nie odnaleziono. 8 listopada 1950 roku pełnomocnik Kościoła ewangelicko-augsburskiego na województwo gdańskie, ks. Edward Dietz, poprosił o przekazanie niezajętego kościoła, dołączając listę 26 rodzin ewangelickich, razem 59 osób; nabożeństwa odprawia się w nim od 1951 roku.

O dzwony ewangelicy upominali się latami: w 1959 roku kuria warmińska poleciła oddać mniejszy z nich, a w 1960 roku władze zgodziły się na jego przewiezienie, lecz po awanturze przy odbiorze mieszkańcy Sztumskiej Wsi zawiesili go z powrotem i oba dzwony wiszą tam do dziś.

Robert Ziemiański dodaje, że władze wojewódzkie rozpatrzyły wniosek pastora Dietza z 8 listopada 1950 roku najpierw odmownie, a zmieniły zdanie dopiero za namową władz powiatowych w Sztumie. Kościół oddano luteranom w zarząd i użytkowanie, a na początku lat siedemdziesiątych Wydział do Spraw Wyznań w Gdańsku uznał go za luterańską własność kościelną. Placówka, którą zorganizował tu pastor Dietz, należała najpierw do parafii gdańskiej, a od połowy lat siedemdziesiątych do parafii ewangelicko-augsburskiej w Elblągu.

Zachował się przy kościele zespół zabudowy parafialnej. Wojewódzka ewidencja zabytków ujmuje osobno bramę cmentarną przy kościele ewangelickim, pastorówkę przy ulicy Kościuszki 2 oraz cmentarz poewangelicki po wschodniej stronie świątyni. W gminnej ewidencji brama i plebania datowane są na czas około 1900 roku, a w krajowej przykościelny cmentarz ewangelicki — na koniec XIX wieku. Do rejestru zabytków żaden z tych obiektów nie trafił: numer A-1420 z 20 października 1993 roku należy do rzymskokatolickiego kościoła świętego Antoniego przy ulicy Kościuszki wraz z jego cmentarzem przykościelnym i kapliczką.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Adres świątyni podawany jest dwojako: gminna ewidencja prowadzi kościół przy ulicy Gdakowskiej 7, na działce numer 349, a kościelne serwisy internetowe — przy ulicy Leśnej 7.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość, pod nazwą Nikolaiken, do parafii Rodowo (Groß Rohdau) i podaje tu 173 ewangelików.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. VI, hasło „Mikołajki”; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; wykaz rejestru zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Gemeindelexikon für das Königreich Preußen, Heft II: Provinz Westpreußen, spis z 1 grudnia 1905 roku, powiat Stuhm, strona druku 135, pozycja 48; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 529; A. B. Krupa, „Administracja wyznaniowa województwa gdańskiego wobec alokacji dzwonów z poewangelickich świątyń na Powiślu po 1945 roku”, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 2023, nr 3, s. 405–408; D. Lange, „Geographisches Ortsregister Ostpreußen”, 2005, karta miejscowości Niklaskirchen w Bildarchiv Ostpreußen; „Der Kreis Stuhm. Ein westpreußisches Heimatbuch”, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975, s. 154, 300; O. Piepkorn, „Die Heimatchronik der westpreußischen Stadt Christburg und des Landes am Sorgefluß”, Detmold 1961, s. 180; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 77; Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 194.