Mikorowo — cmentarz ewangelicki

Mikorowo — po niemiecku Mickrow, w dokumentach Micorowo, po kaszubsku Mjchrowo — leży na północnym stoku pojezierza, dwanaście kilometrów na południe od Potęgowa; przed 1945 rokiem należało do powiatu słupskiego. Zachowały się tu ślady trzech cmentarzy ewangelickich, ujętych w ewidencji zabytków gminy Czarna Dąbrówka. Dwa założono w XIX wieku, najmłodszy na przełomie XIX i XX stulecia. Najstarszy znajduje się na stoku wzgórza w pobliżu pałacu, otoczony murem z kamienia polnego. Drugi, o powierzchni około 0,45 hektara, leży w południowej części wsi przy drodze ku Potęgowu; ma aleję lipową wiodącą do fundamentów dawnej kaplicy, dziś jest w większości zaorany, a nagrobki z niego usunięto. Trzeci powstał przy drodze między Mikorowem a Kozami. Do 1945 roku służyły ewangelikom, po wojnie przejął je Kościół rzymskokatolicki.

Wykaz wojewódzkiej ewidencji zabytków w programie opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2023–2026 wymienia w Mikorowie dwa cmentarze ewangelickie, na części działki nr 17/1 i na działce nr 47, a w Kozach jeden, na działce nr 10.

Wojewódzki rejestr zabytków według stanu na 30 czerwca 2026 roku nie obejmuje w Mikorowie ani w Kozach żadnego cmentarza; z Mikorowa figuruje w nim tylko szachulcowy kościół filialny świętego Kazimierza z końca XVIII wieku.

Ten sam Słownik przytacza najstarszy tytuł własności: wieś nadał Mściwój Maciejowi ze Sławna, podkomorzemu w 1284 i 1298 roku, a kasztelanowi sławieńskiemu w 1301; nadanie potwierdzono 4 kwietnia 1301 roku, a w XV wieku Mikorowo trzymała rodzina von Zitzewitz. Gleba była tu, jak zanotował Słownik geograficzny, zimna i mokra albo bagnista i tylko w dobrych latach dawała znośne żniwo. W pobliżu rozlewa się duże jezioro obfite w leszcze, a mieszkańcy żyli głównie z roli i hodowli bydła. W 1877 roku było ich 482.

W 1784 roku Mikorowo, po niemiecku Mickrow, liczyło 30 ognisk (domostw) i było siedzibą kościoła parafialnego (macierzystego) w synodzie słupskim, do którego należała kaplica i ponad dziesięć okolicznych wsi. W 1784 roku mieszkali w Mikorowie pastor i zakrystian; do parafii należały między innymi Otnoga, Oskowo (Wutzkow), Kozy, Karwno, Wargowo, Rokity, Rokitki, Bochówko i Lesiaki.

Parafia należała pierwotnie do synodu słupskiego, w 1817 roku przeszła do synodu kołczygłowskiego (Alt Kolziglow), a w 1871 do słupskiego staromiejskiego; jej filią był Kozin.

W 1750 roku głoszono tu kazania na przemian jedną niedzielę po polsku, drugą po niemiecku, a w 1788 roku, przy wprowadzeniu pastora Samuela Gotthilfa Seebalda, proboszcz z Nożyna wygłosił obok niemieckiej także mowę polską „ze względu na ludzi z Kóz”. Tetzner uznaje ją za najpewniej ostatnie polskie kazanie w Mikorowie; według nowszego opracowania było to w 1793 roku. W archiwum parafialnym przechowywano u progu XX wieku polską Biblię wydrukowaną w Królewcu w 1738 roku, z przedmową Franza Alberta Schultza z roku 1737, oraz „Postyllę polską” Johanna Samuela Gregoroviusa z 1763 roku.

W spisie z 2 grudnia 1895 roku gmina wiejska liczyła 209 ewangelików i ośmioro Żydów, obszar dworski zaś 429 ewangelików i ani jednego katolika; w 1925 roku luteranie stanowili tu ponad 98 procent mieszkańców. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 2700 dusz i gminę kościelną w Kozinie, oddaloną o 5 kilometrów. Pastorem był Gustav Oehrn.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Kamień z herbem rodu von Zitzewitz i datą 1802, wmurowany w podstawę ołtarza polowego, w jednych opisach występuje przy nekropolii mikorowskiej, w innych przy cmentarzu w Kozinie. Franz Tetzner podaje, że Mikorowo wzmiankowano po raz pierwszy w 1491 roku, a Słownik geograficzny przytacza nadanie wsi potwierdzone 4 kwietnia 1301 roku.

Źródła: L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 986; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, hasło Mickrow, s. 504–505; Franz Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899, s. 146; Gemeindelexikon für die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp; Jan Wild, „Informator Parafialny” nr 4/2025; Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2017–2020 (uchwała Rady Powiatu Bytowskiego nr XXIX/229/2017), wykaz wojewódzkiej ewidencji zabytków, gmina Czarna Dąbrówka, poz. 41 i 42; Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2023–2026 (uchwała Rady Powiatu Bytowskiego nr XL/296/2023, Dziennik Urzędowy Województwa Pomorskiego 2023, poz. 1075), wykaz wojewódzkiej ewidencji zabytków, gmina Czarna Dąbrówka, poz. 575, 578 i 579; Messtischblatt 1:25 000, arkusze zbioru Mapy historyczne Pomorza; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; A. Świetlicka, E. Wisławska, Słownik historyczny miast i wsi województwa słupskiego. Przewodnik bibliograficzny, Słupsk 1998, hasło Kołczygłowy, s. 99; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 986–987; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 171–172.