Mikorowo — dawny kościół ewangelicki (Mickrow)

Mikorowo, po niemiecku Mickrow, to stara kaszubska wieś, wzmiankowana już w 1301 roku; przed 1945 rokiem należała do powiatu słupskiego. Szachulcowy kościół stoi do dziś: po wojnie przejęli go katolicy, a rejestr zabytków wymienia go jako kościół pod wezwaniem świętego Kazimierza, wpisany pod numerem A-182 decyzją z 25 maja 1960 roku.

Kościół stał tu co najmniej od 1491 roku, pod patronatem rodu von Grumbkow. Słupski „Informator Parafialny” z 2025 roku podaje, że ród ten osiadł w Mikorowie w 1480 roku, i przypuszcza, że to on ufundował obecny kościół.

Kiedy dokładnie świątynia stała się ewangelicka, nie ustalono; szkic o tutejszych duchownych, ogłoszony w 1936 roku w niemieckim piśmie regionalnym „Ostpommersche Heimat”, przypuszcza, że stało się to, jak w innych wiejskich kościołach wschodniego Pomorza, jeszcze przed 1535 rokiem; pierwszy pastor pozostaje nieznany. Najstarszym, którego imię przetrwało, jest David Zelack, wzmiankowany około 1570 roku: ordynował go prepozyt Jakob Hogensee w Słupsku, podczas wizytacji 25 lipca 1590 roku był już 23 lata na urzędzie (poprawka Müllera, s. 584), a zmarł 10 lipca 1616 roku. Jego następca Joachim Klugig (poprawka Müllera, s. 577 i 584), zwany też Klokem, opuścił Mickrow w 1622 roku, by objąć kościół w Bresin w powiecie lęborskim.

Świątynia ta przeszła w czasie Reformacji na luteranizm, a w czasie wojny trzydziestoletniej siłą przywrócono ją katolicyzmowi; Müller zapisał ostrożnie, że pastor Klugig, obecny jeszcze 31 października 1636 roku na zgromadzeniu synodalnym w Lęborku, być może już w następnym roku został wypędzony, a może zabity.

Według księgi duchownych Ernsta Müllera z 1912 roku w Mikorowie, po niemiecku Mickrow, pastorami byli dalej: Johannes Schipper (od 1623 roku), Georg Plackwitz (zmarły w 1678 roku), Thomas Corsanchius z Bytowa (1679–1706), Christian Hoppe (1706–1714), Friedrich Beggerow (1715–1725), Johann Jakob Diestel (1725–1751), Martin Jakob Alberti (1752–1778), Johann Christian Börckelius (1778–1788), Samuel Gotthilf Seebald (1788–1824), Johannes Wilhelm Richter (1825–1836), Johannes Engel Farne (1838–1865), Johannes Lebrecht Heinrich Farne (1867–1882), Gustav Müller (1882–1909) i Hugo Scheel (od 1910 roku). Pastor Seebald zmarł 5 maja 1824 roku po ośmiu dniach choroby, z zupełnego wyczerpania, w sześćdziesiątym trzecim roku życia i po trzydziestu sześciu latach urzędowania; zawiadomił o tym w berlińskiej prasie jego przybrany syn, słupski kupiec C. F. Brauer. Gustav Müller zmarł 15 czerwca 1909 roku.

Probostwo, z prywatnym patronatem i dwoma kościołami, ogłoszono wtedy do ponownego obsadzenia od 1 lutego 1910 roku, z pensją zasadniczą pierwszej klasy obok wolnego mieszkania; w lipcu 1910 roku pastorem w Mikorowie mianowano Scheela, dotąd pastora pomocniczego w Kołobrzegu (Kolberg). Gdy w kwietniu 1920 roku probostwo znów było wolne, rada parafialna podawała, że parafia liczy 2400 dusz i ma dwa kościoły, a pastor może prowadzić własne gospodarstwo rolne dowolnej wielkości; podania przyjmowała patronka, pani von Mitzlaff z Mikorowa.

🟡 Źródła różnie podają, co stało się z dawnym kościołem. Szkic z „Ostpommersche Heimat” stwierdza, że kościół spłonął w 1675 roku, a budowę nowego zaczęto w 1678 roku; o tym pożarze piszą też „Kurier Bytowski” i słupski „Informator Parafialny” (s. 12). Według Karla-Heinza Pagla pierwszy kościół rozebrano w 1675 roku i trzy lata później wzniesiono na nowo, a ten sam „Informator” na s. 11 pisze: „Został on rozebrany w 1675 r. i odbudowany trzy lata później”. Obecna budowla ma w źródłach trzy daty: rejestr zabytków podaje koniec XVIII wieku; Ludwig Böttger w inwentarzu zabytków powiatu słupskiego z 1894 roku (s. 17) pisze, że szachulcowy kościół zbudowano na początku XIX wieku (u niego: „im Anfang dieses Jahrhunderts”, na początku tego stulecia); opracowania popularne podają 1815 rok, kiedy według nich ją wzniesiono.

Jest to skromna, pozbawiona ozdób budowla z wieżyczką kalenicową, do której przeniesiono dawną konstrukcję ołtarza połączonego z amboną. W wieży wisiały dwa dzwony; starszy odlano w sławieńskiej pracowni ludwisarskiej. Podanie, które przytaczają „Ostpommersche Heimat” i Pagel, mówi, że na wzgórzu stały kolejno trzy kościoły.

Tutejszy pastor Diestel, oskarżony w czasie sporów z pietystycznym prepozytem Schulzem, przeszedł dwa procesy trwające trzynaście lat i miał zostać karnie przeniesiony do Zagórzycy. Poszedł pieszo do Poczdamu z pismem od parafian, a król Fryderyk Wilhelm I dopisał na marginesie: „Soll bleiben. Wilhelm.” — „Ma zostać”.

Osobną historią jest tutejsza mowa. Zarówno w 1590 roku, jak i jeszcze w 1815 roku obowiązywał przepis, że kazania w Mickrow należy głosić po niemiecku i po kaszubsku; Kaszubi z tej części powiatu słupskiego zachowali swój język do połowy XIX wieku, a kościół liczył się z tym przez ponad dwieście lat. Przepis z 1590 roku przytacza też dr Paetow w wykładzie ogłoszonym w „Ostpommersche Heimat” w 1932 roku: pastor musiał głosić kazanie pół godziny po niemiecku i pół godziny po kaszubsku.

Słownik historyczny miejscowości województwa słupskiego zapisał, że ponad dwieście lat przed jego wydaniem doszło w Mikorowie do rozruchów wywołanych osadzeniem w parafii pastora nieznającego języka kaszubskiego; że według Brüggemanna w 1784 roku posługiwał tu duchowny, a nabożeństwa odprawiano po kaszubsku, bo mowy tej używano powszechnie; i że w ciągu półwiecza — „dzięki sprawnie działającej pruskiej szkole oraz likwidacji kaszubskich kazań” — doprowadzono do zupełnego zgermanizowania wsi.

Franz Tetzner rysuje obraz wcześniejszego zaniku: w 1750 roku kazania głoszono tu na przemian, jedną niedzielę po polsku, drugą po niemiecku, a w 1788 roku, przy wprowadzeniu na urząd pastora Samuela Gotthilfa Seebalda, proboszcz z Nożyna wygłosił mowę powitalną oraz jeszcze jedną, polską — jak zapisano, ze względu na ludzi z Kóz. Było to, wedle tego przekazu, zapewne ostatnie polskie kazanie w tym kościele, a w zestawieniu Tetznera kaszubski jako język kościelny gaśnie w Mickrow w 1787 roku. Raport pastora Lorka z Cecenowa z 1821 roku, przytoczony przez superintendenta Walthera Bartholdy’ego, podaje, że kazania co niedzielę po niemiecku i po kaszubsku odbywały się wtedy już tylko w Cecenowie i w Główczycach, a w Rowach, Gardnie, Smołdzinie i Stowięcinie żyło jeszcze po pięćdziesiąt do stu osób mówiących wyłącznie po kaszubsku.

Czterdzieści, pięćdziesiąt lat wcześniej duchownych znających polski wymagano jeszcze we Wrześciu, Damnie, Skórowie, Łupawie, Mikorowie, Nożynie, Dobieszewie i Budowie.

W 1784 roku mieszkali w Mikorowie pastor i zakrystian; do parafii należały między innymi Otnoga, Oskowo (Wutzkow), Kozy, Karwno, Wargowo, Rokity, Rokitki, Bochówko i Lesiaki. Według opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku Mikorowo, po niemiecku Mickrow, liczyło 30 ognisk (domostw), a do tutejszego kościoła parafialnego (macierzystego) w synodzie słupskim należały wtedy wsie Oskowo (Wutzkow), Wargowo (Vargow), Rokity i Rokitki (Groß- i Klein-Rakitt), Karwno (Carwen), Lesiaki (Lessacken) i Bochówko (Bochowke), a także Cose, Varzmin, Swante i Gliesnitz.

Brüggemann podaje w 1784 roku, że kaplica w Kozinie (Kosemühl), należąca do parafii w Mikorowie, służyła nabożeństwom od 1748 roku i uczęszczali do niej przede wszystkim mieszkańcy Otnogi (Groß- i Klein-Wottnogge), Bochówka (Bochowke), Gliesnitz i większej części Oskowa (Wutzkow), bo mieli do niej bliżej niż do kościoła mikorowskiego.

Kolejni właściciele Mikorowa — von Puttkamerowie, von Münchowowie, a wreszcie ród von Mitzlaff, z Ellen von Mitzlaff-Mickorow jako ostatnią panią dóbr — sprawowali nad świątynią patronat. Parafia należała najpierw do synodu słupskiego, w 1817 roku przeszła do synodu kołczygłowskiego (Alt Kolziglow), a w 1871 roku do synodu Słupsk-Stare Miasto. Mapę kościelną tej okolicy ukształtował wtedy jeden akt: 14 lutego 1871 roku konsystorz rozwiązał synod kołczygłowski i rozdzielił jego jedenaście parafii między cztery synody. Cetyń, Kołczygłowy, Budowo i Nożyno przeszły do Bytowa; Kwakowo, Wieszyno i Dębnica Kaszubska do synodu miejskiego Słupska; Mikorowo, Dobieszewo i Łupawa do synodu staromiejskiego Słupska; Wałdowo do Miastka. Ten podział przetrwał do 1945 roku, czyli ponad siedemdziesiąt lat. Filią było Cosemühl, gdzie od 1744 roku stał kościół pomocniczy.

Ośmioboczną chrzcielnicę z Mikorowa, dobrą pracę z XVI wieku, przekazano do muzeum Towarzystwa Historii i Starożytności Pomorskich w Szczecinie. Dwa proste cynowe lichtarze ołtarzowe nosiły imiona fundatorów z rodów okolicznej szlachty — na jednym Scholastica Bohnen i Michel Pirch, na drugim Prisca Zitzewitzen i Marx Puttkammer, na obu rok 1619. Słupski „Informator Parafialny” przypuszcza, że data ta oznacza ważne wydarzenie z życia parafii, być może poświęcenie kościoła, który spłonął w 1675 roku. Na strychu kościoła przechowywano mocno uszkodzonego, lecz zręcznie wyrzeźbionego anioła chrzcielnego.

W 1894 roku jeden dzwon był nowy, a drugi nosił napis „Me fecit I. M. Meyer Schlaw 1777” — odlał go ludwisarz ze Sławna w 1777 roku.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 2700 dusz i gminę kościelną w Kozinie, oddaloną o 5 kilometrów. Patronat w Mikorowie sprawowała, z wyłącznym prawem wyboru, pani Ellen von Mitzlaff z tamtejszego majątku, a pastorem był Gustav Oehrn (1920–1945, według tego spisu od 1 listopada 1920 roku), ostatni luterański proboszcz Mikorowa, uchodźca z Łotwy, który nie opuścił swoich wiernych w dramatycznych dniach marca 1945 roku i odszedł stąd dopiero na przełomie lat 1945 i 1946. Karl-Heinz Pagel podaje, że 9 marca 1945 roku wieś zajęła Armia Czerwona, w lipcu 1945 roku osiedlili się tu Polacy, a dotychczasową ludność wysiedlono za Odrę. Wśród powracających pieszo był pastor Oehrn. Odnaleziono potem 224 dawnych mieszkańców w RFN i 96 w NRD; straty: 19 poległych, 11 zmarłych cywilów, 64 zaginionych.

Nauczycielem i organistą był Wilhelm Barbott, drugim nauczycielem Schulz; w zakrystii stał rzeźbiony lew.

Strona diecezji pelplińskiej podaje, że parafię w Mikorowie erygowano 1 lipca 1993 roku, wydzielając ją z parafii w Czarnej Dąbrówce; dokonał tego biskup Jan Bernard Szlaga. Kościół pod wezwaniem świętego Kazimierza pełni dziś funkcję kościoła parafialnego, a do parafii należy ponadto kościół filialny pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Kozinie z 1928 roku.

Według zestawienia ksiąg kościelnych Pomorza Tylnego, ogłoszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa, zapisy chrztów, ślubów i zgonów w tutejszych księgach zaczynały się w 1676 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Zapisu o obowiązku kazań kaszubskich w Mickrow jeszcze w 1815 roku nie da się pogodzić z datami Tetznera (1787 i 1788), a różnica pozostaje nierozstrzygnięta. Słupski „Informator Parafialny” (s. 9) podaje jeszcze inną datę: ostatnie kazanie po kaszubsku wygłoszono w Mikorowie w 1793 roku. Według Müllera (s. 504) kościół pomocniczy w Cosemühl stał od 1744 roku, według Brüggemanna kaplica w Kozinie (Kosemühl) służyła nabożeństwom od 1748 roku. Dr Paetow w wykładzie ogłoszonym w „Ostpommersche Heimat” w 1932 roku pisze, że związek synodalny kołczygłowski utworzono w 1810 roku, a rozwiązano w 1870 roku; szkic o duchownych Mikorowa z 1936 roku podaje, jak opis wyżej, lata 1817 i 1871.

Źródła: L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 951, 986; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 235–236, 504–506, 577, 584; L. Böttger, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 4: „Der Kreis Stolp”, Stettin 1894, s. 17; A. Świetlicka, E. Wisławska, „Słownik historyczny miast i wsi województwa słupskiego. Przewodnik bibliograficzny”, Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, Słupsk 1998; Mikorowo — Wikipedia; HISTORIE ODKURZONE. O kościele i duchownych z Mikorowa — Kurier Bytowski; HISTORIE ODKURZONE. O kościele i duchownych z Mikorowa — Kurier Bytowski; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, Informator Parafialny Parafii EA w Słupsku nr 1/2025; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, Teil II: Regierungsbezirk Köslin, Stettin 1912; F. Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869–1943; W. Bartholdy, „O Stolpa, du bist ehrenreich…”. Kulturgeschichtliche Beiträge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego (stan na 11 czerwca 2026 roku); K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, hasło Mickrow; wykaz parafii na stronie diecezji pelplińskiej (odczyt 13 października 2026 roku); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 986–987; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 171–172; „Berlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen”, 20 maja 1824 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 15 lipca 1909 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Tag” (Berlin), 11 lipca 1909 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Neueste Nachrichten”, 3 lipca 1910 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 16 kwietnia 1920 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Die Geistlichen von Mickrow 1570 bis zum Weltkriege”, „Ostpommersche Heimat” 1936, z. 3 (przedruk: pom-wpru.kerntopf.com); A. von Livonius, „Hinterpommersche Kirchenbücher und andere Quellen der Sippenforschung”, „Ostpommersche Heimat” 1938, nr 3; dr Paetow, „Geschichte des Kirchenkreises Stolp-Altstadt”, „Ostpommersche Heimat” 1932, nr 17–19.