Mikoszewo — kościół ewangelicki (Nickelswalde)

Mikoszewo, do 1945 roku Nickelswalde, to wieś rybacka założona pod koniec czternastego wieku u ujścia Wisły, na granicy Wielkich Żuław Malborskich i Mierzei Wiślanej; dziś należy do gminy Stegna w powiecie nowodworskim. Do 1920 roku wchodziła w skład powiatu Nizina Gdańska (Kreis Danziger Niederung) w rejencji gdańskiej, z sądem obwodowym w Gdańsku oraz urzędem stanu cywilnego i okręgiem urzędowym w Pasewarku. W latach 1920–1939 wieś leżała w granicach Wolnego Miasta Gdańska, a w latach 1939–1945 w Reichsgau Danzig-Westpreußen.

W 1895 roku, po wielkiej powodzi z 1888 roku, przekopano Wisłę na odcinku 7100 metrów między Świbnem a Mikoszewem i odtąd wieś leży na wschodnim brzegu Przekopu.

Miejscowy szachulcowy kościół ewangelicki rozebrano po 1945 roku, gdy ewangeliccy mieszkańcy opuścili wieś. Pozostała po nim drewniana dzwonnica z 1890 roku, stojąca w zachodniej części wsi, przy ulicy Gdańskiej, na terenie dawnego cmentarza ewangelickiego — dziś rzymskokatolickiego. Cmentarz wraz z dzwonnicą i starodrzewem wpisano do rejestru zabytków 29 marca 2011 roku pod numerem A-1874; rejestr datuje samo założenie na osiemnasty wiek i rok 1910. Dzwonnica jest dwukondygnacyjna, o konstrukcji słupowej, oszalowana pionowo, wysoka na 15 metrów i pełniła zarazem funkcję kostnicy. Wiszą w niej dwa dzwony z przełomu dziewiętnastego i dwudziestego wieku, uruchamiane ręcznie stalową liną. W napisach na dzwonach widnieją nazwiska fundatorów: Gustava Jaeschkego z Nickelswalde i F. Schultza z Gdańska.

Remont z wymianą zniszczonych elementów drewnianych i instalacją przeciwpożarową ukończono w 2012 roku. Ocalałe nagrobki z nazwą Nickelswalde zgromadzono na miejscu; obok wzniesiono nowy kościół i urządzono cmentarz.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 276 mieszkańców: 269 luteranów i 7 katolików. Spis z 1869 roku odnotował 363 mieszkańców, w tym jednego katolika. Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku miejscowość miała własny okręg szkolny. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył 423 osoby w 48 domach mieszkalnych i 89 gospodarstwach domowych, wśród nich 415 ewangelików, siedmiu katolików i jednego innego chrześcijanina.

Spis z 1 grudnia 1905 roku zapisał 918 mieszkańców: 879 ewangelików, 27 katolików i 12 osób wyznania mojżeszowego. Meyers Orts- und Verkehrslexikon podaje dla wsi 876 mieszkańców.

Kościelnie wieś należała do ewangelickiej parafii Bohnsack, dzisiejszego Sobieszewa — tak podaje i spis z 1820 roku, i spis z 1905 roku — a nieliczni katolicy do parafii w Żuławkach (Fürstenwerder). Waschinski wymienia Mikoszewo wśród dużych, odległych wsi terytorium gdańskiego, w których nauczyciel odprawiał w szkole niedzielne i świąteczne nabożeństwa dla starych ludzi i dzieci: z kazaniem czytanym z postylli, litanią i katechizmem.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Sobieszewo (Bohnsack) i podaje tu 859 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, powiat Nizina Gdańska, poz. 42; Gemeindelexikon für das Königreich Preußen, Heft II: Provinz Westpreußen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1905, Berlin 1908, powiat Nizina Gdańska, poz. 42 (strony druku 26–27); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 498; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 208–209, nr 122; Mikoszewo (Nickelswalde) — zulawy.infopl.info; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 52, pozycja 214; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 23.