Milejewo — cmentarz ewangelicki

Milejewo, po niemiecku Trunz, leży w powiecie elbląskim, trzynaście kilometrów na północny wschód od Elbląga, przy dawnym trakcie królewieckim, na wyżynie pojezierza bałtyckiego. Wieś wymieniono w dokumencie z 1320 roku jako Truntczen. Cmentarz otacza kościół przy ulicy Kościelnej. Ewidencja datuje go na „genezę XIV wieku” z przekształceniami z przełomu XIX i XX stulecia, obejmującymi także ogrodzenie. Agathon Harnoch notuje przy Milejewie „jeden cmentarz w Trunz”; do 1945 roku cmentarz służył tutejszej parafii ewangelickiej, dziś jest rzymskokatolicki i przykościelny. W marcu 1890 roku pochowano na nim niezidentyfikowane, rozkładające się już zwłoki, które leśniczy znalazł w lesie koło Rakau; przypuszczano, że zmarły zamarzł.

Przywilej z 1320 roku uposażył tutejszy kościół świętego Bartłomieja czterema włókami; w latach 1348–1350 wymieniany jest przy nim proboszcz Mikołaj. Gdy w 1856 roku rozbierano stary ołtarz, znaleziono w zamurowanej skrzynce pergamin z zapisem, że 14 lipca 1389 roku biskup warmiński Henryk poświęcił ołtarz ku czci Krzyża, Najświętszej Marii Panny, świętego Bartłomieja Apostoła, świętej Katarzyny i wszystkich apostołów oraz świętych. Martin Bartesius jest wzmiankowany jako tutejszy pastor przed 1595 rokiem, pod koniec XVI wieku. Ołtarz pochodzi z 1623 roku. Wieżę z drewnianą nadbudową wzniesiono w 1683 roku w miejsce starszej, rozebrano ją w 1851, a nową postawiono w 1860 roku. Organy zbudowane w 1693 roku, odkupione w 1763 roku od kościoła świętej Anny w Elblągu, zastąpiono w 1870 roku nowymi, o jedenastu głosach.

Kościół — dziś pod wezwaniem świętego Stanisława — pozostawał pod patronatem rady miejskiej Elbląga do 1826 roku, potem królewskim. Parafia liczyła około 2600 dusz.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje 381 mieszkańców, w tym 379 luteranów i 2 katolików, a także kościół luterański na miejscu i superintendenturę elbląską. Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Trunz jako królewską wieś chłopską z 43 gospodarstwami chłopskimi, 38 zagrodami chałupniczymi i 95 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 779, w tym 776 ewangelików i trzech katolików. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Elblągu; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył tu 840 mieszkańców, wśród nich 832 ewangelików i ośmiu katolików; odnotował też dwuklasową szkołę ewangelicką.

Księgi metrykalne parafii sięgają 1681 roku. Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów i ślubów od 1681 roku, zgonów z lat 1681–1705 i od 1776 roku oraz konfirmacji od 1849 roku, a także wykaz komunikantów od 1837 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr 1681– St 1681–1705; 1776– K 1837– Konf 1849–. Dupl. A.-G. Elbing: Tf St 1798–1874 Tr 1800–74”. W sądzie obwodowym w Elblągu Bär notuje duplikaty chrztów i zgonów z lat 1798–1874 oraz ślubów z lat 1800–1874.

Karta cmentarza z grudnia 1993 roku opisuje jego stan słowami: „nagrobki zdewastowane, część użyta wtórnie do współczesnych pochówków”. Cmentarz leżał wokół kościoła, na wzgórzu opadającym ku południowi, około dwustu metrów od szosy z Elbląga do Braniewa, a jego północno-zachodnią część obwodził kuty parkan na podmurówce z bramą. Najstarszy zachowany nagrobek pochodził z 1926 roku, z zieleni zaś przetrwał szpaler klonów przy zachodniej granicy i rząd trzech kasztanowców przed fasadą kościoła.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W historii powiatu elbląskiego z 1925 roku Kerstan podaje, że drewnianą wieżę kościoła rozebrano w 1857 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 772 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 2693 dusze.

Źródła: M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 7, nr 91; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau, Kreis Elbing, s. 6–7, poz. 83; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom XII, hasło Trunz; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 420; R. Rose, „Die Kirchenbücher der evangelischen Kirchen Ost- und West-Preussens”, Papiermühle 1909; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 22, nr 197; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 166; E. G. Kerstan, „Die Geschichte des Landkreises Elbing”, Elbing 1925, s. 391; karta cmentarza w Milejewie, oprac. J. Domino, 1993 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 92, pozycja 227; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 30; „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Królewiec), 23 marca 1890 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).